{"id":2849,"date":"2021-11-06T20:29:49","date_gmt":"2021-11-06T19:29:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/?p=2849"},"modified":"2021-11-13T12:13:24","modified_gmt":"2021-11-13T11:13:24","slug":"maria-borzecka-przezyc-ravensbrueck","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/2021\/11\/06\/maria-borzecka-przezyc-ravensbrueck\/","title":{"rendered":"Wi\u0119\u017aniarki z Opatowa: Zofia Adamska, El\u017cbieta Rydzewska-Kotarska, Bronis\u0142awa i Helena Techman"},"content":{"rendered":"<h5><span style=\"font-size: 14pt;\"><strong>Maria Borz\u0119cka PRZE\u017bY\u0106 RAVENSBRUECK<\/strong><\/span><\/h5>\n<p>B\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o czterech kobietach, kt\u00f3re los zetkn\u0105\u0142 ze sob\u0105 najpierw w Opatowie, a p\u00f3\u017aniej rzuci\u0142 daleko od ojczyzny, gdzie razem prze\u017cy\u0142y 5 lat w obozie niemieckim w Ravensbrueck.<!--more--><\/p>\n<p>Bohaterkami b\u0119d\u0105:<\/p>\n<ul>\n<li>Zofia Adamska- urodzona w Opatowie, absolwentka opatowskiego Gimnazjum im. B. G\u0142owackiego w 1930 roku; po studiach medycznych w Poznaniu otrzyma\u0142a dyplom lekarza 30 czerwca 1939 roku.<\/li>\n<\/ul>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"208\"><a href=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2850 size-medium\" src=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930-227x300.jpg\" alt=\"\" width=\"227\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930-227x300.jpg 227w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930-775x1024.jpg 775w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930-768x1015.jpg 768w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930-1162x1536.jpg 1162w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1930.jpg 1513w\" sizes=\"auto, (max-width: 227px) 100vw, 227px\" \/><\/a>Zofia Adamska; zdj\u0119cie maturalne z 1930 r.<\/td>\n<td width=\"198\"><a href=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2851 size-medium\" src=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947-225x300.jpg\" alt=\"\" width=\"225\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947-225x300.jpg 225w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947-770x1024.jpg 770w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947-768x1022.jpg 768w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947-1154x1536.jpg 1154w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zofia-Adamska-1947.jpg 1503w\" sizes=\"auto, (max-width: 225px) 100vw, 225px\" \/><\/a>Zofia Adamska; zdj\u0119cie powojenne z 1947 \u00a0r.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\" width=\"406\"><a href=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-scaled.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2852 size-medium\" src=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-300x189.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"189\" srcset=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-300x189.jpg 300w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-1024x645.jpg 1024w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-768x484.jpg 768w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-1536x968.jpg 1536w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Zosia-Adamska-\u2013-Opatow-klasa-VIII-1929-1930r-2048x1291.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Uczennica Zofia Adamska, z ty\u0142u przy \u015bcianie, stoi jej nauczycielka polskiego p. El\u017cbieta Kotarska; zdj\u0119cie z 1929\/30 r., Gimnazjum im. B. G\u0142owackiego w Opatowie<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ul>\n<li>El\u017cbieta Rydzewska-Kotarska \u2013 nauczycielka j\u0119zyka polskiego w Gimnazjum im. B. G\u0142owackiego w latach 1929-1933; do aresztowania &#8211; nauczycielka gimnazjum w P\u0142o\u0144sku.<\/li>\n<\/ul>\n<p><a href=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-scaled.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2854 size-medium\" src=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-193x300.jpg\" alt=\"\" width=\"193\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-193x300.jpg 193w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-659x1024.jpg 659w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-768x1193.jpg 768w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-988x1536.jpg 988w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-1318x2048.jpg 1318w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Elzbieta-Kotarska-scaled.jpg 1647w\" sizes=\"auto, (max-width: 193px) 100vw, 193px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">El\u017cbieta Kotarska; zdj\u0119cie z 1967 r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ul>\n<li>Bronis\u0142awa i Helena Techman \u2013 siostry, urodzone w Soko\u0142owie Ma\u0142opolskim; nauczycielki szko\u0142y powszechnej w Opatowie; od 1921 roku zwi\u0105zane z opatowskim szkolnictwem.<\/li>\n<\/ul>\n<p><a href=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2855 size-medium\" src=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967-300x189.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"189\" srcset=\"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967-300x189.jpg 300w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967-1024x646.jpg 1024w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967-768x485.jpg 768w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967-1536x970.jpg 1536w, https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Bronislawa-i-Helena-Techman-1967.jpg 1600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">Bronis\u0142awa i Helena Techman, 1967, Opat\u00f3w<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zofia Adamska by\u0142a na maturze z j\u0119zyka polskiego egzaminowana przez El\u017cbiet\u0119 Rydzewsk\u0105 (na \u015bwiadectwie dojrza\u0142o\u015bci widnieje jej podpis). Panie Techman\u00f3wny z pewno\u015bci\u0105 by\u0142y znane pani Rydzewskiej i Zofii Adamskiej, bo nale\u017ca\u0142y do bardzo aktywnych nauczycielek w Opatowie, dzia\u0142a\u0142y w ZNP, Polskim Towarzystwie Krajoznawczym i w harcerstwie.<\/p>\n<p>Ravensbrueck to dzi\u015b ma\u0142a wie\u015b ko\u0142o Fuerstenbergu, 80 km na p\u00f3\u0142noc od Berlina, po\u0142o\u017cona malowniczo nad jeziorem Schwedt w otoczeniu las\u00f3w. W tej wiosce w 1939 roku utworzono jedyny nazistowski ob\u00f3z koncentracyjny dla kobiet z ca\u0142ej Europy.<\/p>\n<p>Najpierw trafi\u0142a tu El\u017cbieta Rydzewska-Kotarska. Aresztowana wraz z m\u0119\u017cem Stefanem Kotarskim w P\u0142o\u0144sku jesieni\u0105 1939 roku, \u00a0do obozu zosta\u0142a przywieziona 20 kwietnia 1940 roku z transportem z Dzia\u0142dowa i otrzyma\u0142a obozowy numer 3308. Bronis\u0142awa i Helena Techman\u00f3wny oraz Zofia Adamska zosta\u0142y aresztowane przez Gestapo w Opatowie w nocy z 10\/11 czerwca 1940 roku w ramach &#8211; Besondere Aktion gegen polnische Inteligenz &#8211; i osadzone\u00a0 w wi\u0119zieniu w Sandomierzu. Do Ravensbrueck zosta\u0142y przewiezione 23 sierpnia 1940 roku z transportem 126 Polek z Sandomierza, Kielc, Tomaszowa Mazowieckiego, Piotrkowa i Cz\u0119stochowy.<\/p>\n<p>Otrzyma\u0142y numery obozowe, kt\u00f3rych musia\u0142y odt\u0105d u\u017cywa\u0107 zamiast swych imion i nazwisk:<\/p>\n<p>Zofia\u00a0 Adamska &#8211; numer 4361, Bronis\u0142awa Techman &#8211; numer 4373, Helena Techman \u2013 numer 4374.<\/p>\n<p>Do ko\u0144ca 1940 roku liczba Polek w obozie Ravensbrueck dochodzi\u0142a do 1075, a do ko\u0144ca wojny do ko\u0144ca kwietnia 1945 roku by\u0142o ich oko\u0142o 40 tysi\u0119cy, przy og\u00f3lnie liczbie kobiet, kt\u00f3re przesz\u0142y przez ob\u00f3z 130 tysi\u0119cy r\u00f3\u017cnej narodowo\u015bci.<\/p>\n<p>Spotkanie ze znajomymi z Opatowa w piekle obozowej rzeczywisto\u015bci by\u0142o smutne, ale te\u017c przywo\u0142ywa\u0142o dobre wspomnienia i podtrzymywa\u0142o na duchu. Prze\u017cy\u0142y tu 5 lat trudnych do wyobra\u017cenia lat \u017cycia w rytmie obozowych d\u0142ugich apeli na zimnie, pracy ponad kobiece si\u0142y, z\u0142ego od\u017cywiania i g\u0142odu, braku higieny, epidemii chor\u00f3b, uczucia depresji, znoszenia r\u00f3\u017cnego rodzaju upokorze\u0144, l\u0119ku przed \u015bmierci\u0105, troski i t\u0119sknoty za bliskimi w kraju.<\/p>\n<p>Nieprzywyk\u0142e do ci\u0119\u017ckiej pracy fizycznej kobiety z inteligencji w\u0142asnymi r\u0119kami musia\u0142y w pierwszych latach rozbudowywa\u0107 ob\u00f3z, budowa\u0107 drogi, osusza\u0107 bagna, a potem pracowa\u0107 w warsztatach ku\u015bnierskich i \u2013 jak panie Techman\u00f3wny i pani Kotarska &#8211; w obieralni warzyw w ciemnej piwnicy (3 lata), co \u00a0odbi\u0142o si\u0119 na ich zdrowiu. Zofia Adamska jako lekarz zosta\u0142a \u00a0zatrudniona w szpitalu obozowym, tzw. rewirze, ale rz\u0105dzili tu lekarze niemieccy, brutalnie obchodz\u0105cy si\u0119 z chorymi wi\u0119\u017aniarkami. Lekarki wi\u0119\u017aniarki nie mia\u0142y wiele mo\u017cliwo\u015bci pomocy, przy braku lekarstw, jedzenia, ale robi\u0142y, co by\u0142o w ich mocy.<\/p>\n<p>Znalaz\u0142am jedynie wspomnienie z obozu El\u017cbiety Kotarskiej, w kt\u00f3rym opisuje te\u017c spotkanie innych swych uczennic i znajomych z P\u0142o\u0144ska:<\/p>\n<p>\u201e.. by\u0142am rada, \u017ce z racji mej pracy w obieralni mog\u0119 nad nimi roztoczy\u0107 dyskretn\u0105 opiek\u0119 i wzbogaci\u0107 ich menu obozowe dodatkowymi porcjami chleba lub witaminami w postaci surowych warzyw. Pod sztywnymi, obszernymi kaftanami obozowymi mo\u017cna by\u0142o przemyci\u0107 pewna ilo\u015b\u0107 wzi\u0119tych zr\u0119cznie z magazyn\u00f3w obozowych prowiant\u00f3w\u201d.<\/p>\n<p>Najmniejsz\u0105 szans\u0119 prze\u017cycia mia\u0142y starsze kobiety, a Niemcy do nich zaliczali wszystkie siwow\u0142ose lub z opuchni\u0119tymi nogami, bo dla Rzeszy nie stanowi\u0142y ju\u017c \u201esi\u0142y roboczej\u201d. Ale to one dba\u0142y o m\u0142ode, przybywaj\u0105ce w nast\u0119pnych latach wojny do obozu. Udziela\u0142y cennych rad obozowych dziel\u0105c si\u0119 w\u0142asnym do\u015bwiadczeniem, uczy\u0142y jak prze\u017cy\u0107 np. \u201ezawsze oszcz\u0119d\u017acie po\u0142ow\u0119 chleba na wiecz\u00f3r\u201d (w nocy dokucza\u0142 g\u0142\u00f3d), \u201eNigdy nie pijcie wody\u201d (gro\u017aba zaka\u017cenia si\u0119 bakteriami), \u201eWybierajcie wszy\u201d (przenosi\u0142y tyfus i inne choroby zaka\u017ane).<\/p>\n<p>Nauczycielki, przedwojenne si\u0142aczki o\u015bwiatowe, aktywne na wielu polach i w obozie walczy\u0142y o warto\u015bci, by nie upa\u015b\u0107 na duchu i innych podtrzyma\u0107. W opracowaniach dotycz\u0105cych obozu znajduje si\u0119 opis niejawnej pracy kulturalno-o\u015bwiatowej i solidarno\u015bci kobiet wi\u0119\u017aniarek, dzielnych przedwojennych harcerek i wykszta\u0142conych kobiet. Formy tej pracy to np. pogadanka przy obieraniu kartofli i warzyw, streszczanie utwor\u00f3w literackich, recytowanie wierszy patriotycznych, wyk\u0142ady na r\u00f3\u017cne tematy bez ksi\u0105\u017cek, bazuj\u0105ce tylko na pami\u0119ci, nauka j\u0119zyk\u00f3w.<\/p>\n<p>T\u0105 aktywno\u015bci\u0105 broni\u0142y si\u0119 przed zatracaniem w sobie cz\u0142owiecze\u0144stwa, podtrzymywa\u0142y nadziej\u0119 na koniec koszmaru wojny i powr\u00f3t do normalno\u015bci.<\/p>\n<p>W ksi\u0105\u017cce Urszuli Wi\u0144skiej pt. \u201eZwyci\u0119\u017cy\u0142y warto\u015bci\u201d znalaz\u0142am relacj\u0119 W\u0142adys\u0142awy Sikory z Katowic (obozowy nr 3643):<\/p>\n<p>\u201eWspania\u0142e postacie to nauczycielki z Opatowa: Bronis\u0142awa i Helena Techman. Im zawdzi\u0119czam pomoc i opiek\u0119 w czasie mej choroby. Nie zapomn\u0119 te\u017c nigdy pi\u0119knych przem\u00f3wie\u0144 Bronki Techman\u00f3wny w czasie potajemnie urz\u0105dzanych na bloku uroczysto\u015bci w\u015br\u00f3d Polek z najwcze\u015bniejszych transport\u00f3w. Przenosi\u0142a nas my\u015blami do ojczyzny krzepi\u0105c nasze serca i podnosz\u0105c na duchu.\u201d<\/p>\n<p>El\u017cbiet\u0119 Rydzewsk\u0105-Kotarsk\u0105 tak wspomina Irena Kurowska wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarka z P\u0142o\u0144ska:<\/p>\n<p>\u201eDzie\u0144 24 grudnia 1940 roku \u2013 pierwsza wigilia w obozie. Szybko zapada\u0142a grudniowa noc \u2013 noc wigilijna &#8211; magiczne s\u0142owo wyzwala gwa\u0142town\u0105 t\u0119sknot\u0119. T\u0119sknota niby ptak zraniony kr\u0105\u017cy\u0142a bezradnie nad obozem, skrzyd\u0142em swym tr\u0105caj\u0105c bloki wype\u0142nione wi\u0119\u017aniarkami. Wewn\u0105trz jej powiew szarpie serce i targa, rwie ku wolno\u015bci \u2013 daremnie.<\/p>\n<p>W pi\u0119tnastce po stronie B po spo\u017cyciu kolacji gwar na sali zmniejsza si\u0119, kobiety jakby koncentruj\u0105c si\u0119 w sobie, udr\u0119czone my\u015bli ton\u0105 we wspomnieniach. Nagle jedna z wi\u0119\u017aniarek \u2013 El\u017cbieta Kotarska \u2013 wskoczy\u0142a na taboret i zacz\u0119\u0142a:<\/p>\n<p>\u201ePolsko, Ojczyzno moja, Ty jeste\u015b jak zdrowie,<\/p>\n<p>Ile Ci\u0119 trzeba ceni\u0107, ten tylko si\u0119 dowie,<\/p>\n<p>Kto Ci\u0119 straci\u0142\u2026<\/p>\n<p>Panno \u015awi\u0119ta, co jasnej bronisz Cz\u0119stochowy\u2026\u201d<\/p>\n<p>Wok\u00f3\u0142 cisza. Blisko p\u00f3\u0142torej setki kobiet na sali zas\u0142uchana, przej\u0119ta. El\u017cbieta m\u00f3wi dalej g\u0142osem sugestywnym:<\/p>\n<p>\u201eTak nas powr\u00f3cisz cudem na Ojczyzny \u0142ono.<\/p>\n<p>Tymczasem przeno\u015b moj\u0105 dusz\u0119 ut\u0119sknion\u0105\u2026\u201d(\u2026) Z inwokacji do \u201ePana Tadeusza\u201d Ela Kotarska przesz\u0142a do kol\u0119dy: \u201ePodnie\u015b r\u0119k\u0119, Bo\u017ce Dzieci\u0119, b\u0142ogos\u0142aw ojczyzn\u0119 mi\u0142\u0105\u2026\u201d(\u2026)<\/p>\n<p>Gdy zbli\u017ca si\u0119 do ko\u0144ca, jedna z niewiast stoj\u0105ca przy oknie krzykn\u0119\u0142a: \u201edozorczyni idzie!\u201d, ale El\u017cbieta nie przerwa\u0142a swego w\u0105tku, lecz bardziej dobitnie i z naciskiem wym\u00f3wi\u0142a ostatnie s\u0142owa kol\u0119dy, wtedy dopiero zeskoczy\u0142a z taboretu\u201d.<\/p>\n<p>Imi\u0119 Zofii Adamskiej napotyka\u0142am w r\u00f3\u017cnych opracowaniach dotycz\u0105cych obozu w Ravensbrueck. Zawsze we wspomnieniach p\u0142yn\u0119\u0142a wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za pomoc chorym w rewirze. Najwi\u0119ksze wra\u017cenie robi jednak list, udost\u0119pniony przez rodzin\u0119, kt\u00f3ry Zofia otrzyma\u0142a po wojnie od jednej wi\u0119\u017aniarki \u2013 Ireny Che\u0142chowskiej z My\u015blenic. Oto fragmenty tego dokumentu:<\/p>\n<p>\u201eZosiu najmilsza, Doktorze bardzo kochany i cenny! (..) Zaraz sobie mnie przypomnisz, jak Ci powiem, \u017ce to pisze ten \u201egoldsztyk\u201d tyfusowy, co\u015b z nara\u017ceniem w\u0142asnego \u017cycia, z tak\u0105 ofiarno\u015bci\u0105 swoich trud\u00f3w ratowa\u0142a. Pami\u0119tasz, Paulina mnie hodowa\u0142a, uciek\u0142am Panu Bogu i Niemcom przed progiem wieczno\u015bci dzi\u0119ki Tobie. (\u2026)<\/p>\n<p>Ty wiesz najlepiej, czym by\u0142o w\u00f3wczas ratowanie nas \u2013 s\u0142owo \u201edzi\u0119kuj\u0119\u201d i \u201ewdzi\u0119czno\u015b\u0107\u201d jest wyrazem zbyt \u0142atwym i opr\u00f3cz nastawienia psychicznego serca dla Ciebie niczym jest w por\u00f3wnaniu z tamtym niebezpiecze\u0144stwem i Twoim po\u015bwi\u0119ceniem\u201d.<\/p>\n<p>[Wyja\u015bnienie: goldsztyk to obozowe, ironiczne okre\u015blenie osoby u kresu si\u0142 fizycznych i psychicznych; w innych obozach zwano ich muzu\u0142manami]<\/p>\n<p>W kwietniu 1945 roku by\u0142o wiadomo, \u017ce koniec wojny zbli\u017ca si\u0119. Niemcy palili kompromituj\u0105ce ich dokumenty i ewakuowali ob\u00f3z. Bronis\u0142awa i Helena Techman\u00f3wny by\u0142y w tym makabrycznym pochodzie. Ewakuowano je w kierunku Neusterlitz-Melchow, gdzie zosta\u0142y wyzwolone przez Armi\u0119 Radzieck\u0105. Do Opatowa wr\u00f3ci\u0142y 22 maja i cho\u0107 by\u0142y wycie\u0144czone, s\u0142abe, postarza\u0142e, od razu\u00a0 zg\u0142osi\u0142y si\u0119 do pracy w szkolnictwie.<\/p>\n<p>Zofia Adamska zosta\u0142a w obozie po wyzwoleniu z najbardziej chorymi, kt\u00f3re nie mog\u0142y same i\u015b\u0107 w marszu ewakuacyjnym. Kiedy wkroczy\u0142y wojska radzieckie i ob\u00f3z by\u0142 wyzwolony, opiekowa\u0142a si\u0119 dalej swymi pacjentami z grup\u0105 dzielnych lekarek wi\u0119\u017aniarek. Do Opatowa wr\u00f3ci\u0142a dopiero w lipcu 1945 roku, gdy mo\u017cliwy by\u0142 transport chorych do Polski. W Opatowie g\u0142osi\u0142a si\u0119 na ochotnika do pracy i obj\u0119\u0142a prowadzenie w przychodni zdrowia w pobliskim \u0141agowie.<\/p>\n<p>El\u017cbieta Kotarska po 3 tygodniach wyczerpuj\u0105cej drogi powrotnej wr\u00f3ci\u0142a w wagonie towarowym do P\u0142o\u0144ska prosto do gimnazjum, gdzie czeka\u0142 ju\u017c na ni\u0105 m\u0105\u017c Stefan Kotarski (zwolniony z obozu jenieckiego).<\/p>\n<p>Rado\u015b\u0107 z wyzwolenia i ch\u0119\u0107 szybkiego powrotu do domu kobiet z oboz\u00f3w w Niemczech miesza\u0142a si\u0119 z koszmarem drogi powrotnej. O zachowaniu si\u0119 wyzwolicieli radzieckich w stosunku do kobiet (nie tylko Niemek) podr\u0119czniki szkolne milcz\u0105, ale to inn\u0105 straszna historia. (Odsy\u0142am do wspomnie\u0144 by\u0142ej wi\u0119\u017aniarki Wandy P\u00f3\u0142tawskiej \u201eI boj\u0119 si\u0119 sn\u00f3w\u201d.)<\/p>\n<p>Co roku w rocznic\u0119 wyzwolenia obozu w Ravensbrueck na tafle jeziora Schwedt rzucane si\u0119 czerwone r\u00f3\u017ce dla uczczenia kobiet wi\u0119zionych z ca\u0142ej Europy, kt\u00f3re nie do\u017cy\u0142y ko\u0144ca wojny, a ich spalone w krematorium prochy spoczywaj\u0105 na dnie tego jeziora.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142a<\/p>\n<ol>\n<li>Archiwum prywatne rodziny Zofii Adamskiej.<\/li>\n<li>Archiwum autorki.<\/li>\n<li>Anna Kwiatkowska-Bieda, Harcerki z Ravensbrueck, Bellona, Warszawa 2021.<\/li>\n<li>Wanda Kiedrzy\u0144ska, Ravensbrueck, Warszawa 2019.<\/li>\n<li>\u201e50 lat gimnazjum i liceum w P\u0142o\u0144sku\u201d, P\u0142o\u0144sk 1967.<\/li>\n<li>Irena Kurowska, Wspomnienia w: Pu\u0142tusk. Studia i materia\u0142y z dziej\u00f3w miasta i regionu, t. 4, Pu\u0142tusk 2000.<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Maria Borz\u0119cka PRZE\u017bY\u0106 RAVENSBRUECK B\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o czterech kobietach, kt\u00f3re los zetkn\u0105\u0142 ze sob\u0105 najpierw w Opatowie, a p\u00f3\u017aniej rzuci\u0142 daleko od ojczyzny, gdzie razem prze\u017cy\u0142y 5 lat w obozie niemieckim w Ravensbrueck.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2855,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-2849","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiadectwa"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2849","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2849"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2849\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2881,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2849\/revisions\/2881"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2855"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2849"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2849"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.rodzinaravensbruck.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2849"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}