Groby wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck po up\u0142ywie 80 lat od zako\u0144czenia II wojny \u015bwiatowej – wst\u0119pne materia\u0142y do dyskusji<\/p>\n
Pawe\u0142 Wo\u017aniak<\/p>\n
Godno\u015b\u0107 Cz\u0142owieka<\/p>\n
Punkt pierwszy polskiej i niemieckiej Konstytucji brzmi bardzo podobnie:
\u201ePrzyrodzona, niezbywalna i nienaruszalna godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka stanowi fundament praw Rzeczypospolitej\u201d.<\/p>\n
Niemiecka Ustawa Zasadnicza stwierdza:
\u201eGodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowi\u0105zkiem wszelkich w\u0142adz pa\u0144stwowych\u201d.<\/p>\n
Prawo do godno\u015bci cz\u0142owieka nie ko\u0144czy si\u0119 w momencie jego \u015bmierci, ka\u017cda rozwini\u0119ta cywilizacja dba o godny poch\u00f3wek i piel\u0119gnacj\u0119 grob\u00f3w swoich przodk\u00f3w. Tylko cywilizacje barbarzy\u0144skie nie dbaj\u0105 o groby poprzednich pokole\u0144, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce wa\u017cne jest tylko tu i teraz, s\u0105 to jednak spo\u0142ecze\u0144stwa pozbawione przysz\u0142o\u015bci i powtarzaj\u0105ce b\u0142\u0119dy z przesz\u0142o\u015bci, bo nie znaj\u0105 przekazywanej w \u0142a\u0144cuchu pokole\u0144 w\u0142asnej historii i kultury. Dla nas Polak\u00f3w dba\u0142o\u015b\u0107 o groby przodk\u00f3w stanowi\u0142y zawsze cz\u0119\u015b\u0107 naszej narodowej to\u017csamo\u015bci i by\u0142a dowodem na zachowanie ci\u0105g\u0142o\u015bci pokole\u0144 tworz\u0105cych histori\u0119 naszej Ojczyzny. Dotyczy to w takim samym stopniu grob\u00f3w os\u00f3b prywatnych jak r\u00f3wnie\u017c grob\u00f3w wojennych.
W przypadku KL Ravensbr\u00fcck bardzo cz\u0119sto przedstawiciele Polski zapomnian\u0105 o fakcie \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 polskich ofiar tego obozu to by\u0142y kobiety \u017co\u0142nierze Polskiej Armii Podziemnej (Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, przekszta\u0142conej 14 lutego 1942 r. w Armi\u0119 Krajow\u0105, a tak\u017ce formacji pozostaj\u0105cych poza zwierzchnictwem Naczelnego Wodza) i ich groby powinny by\u0107 traktowane z nale\u017cytym szacunkiem. By\u0107 mo\u017ce teraz, gdy od zako\u0144czenia II wojny \u015bwiatowej up\u0142yn\u0119\u0142o ponad 80 lat, nale\u017cy podj\u0105\u0107 dyskusj\u0119 nad tematami zaniedbanymi w tym czasie i pr\u00f3bowa\u0107 w inny spos\u00f3b spojrze\u0107 na form\u0119 upami\u0119tnienia polskich ofiar niemieckiego totalitaryzmu w Berlinie i jego okolicach.<\/p>\n
<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
W tym opracowaniu przedstawimy stan obecny. Ewentualne wnioski i propozycje do rozwa\u017cenia w pracy nad przysz\u0142ymi projektami.<\/p>\n
I. Aktualny stan mogi\u0142 ofiar niemieckich oboz\u00f3w koncentracyjnych Ravensbr\u00fcck i Sachsenhausen<\/p>\n
W ci\u0105gu ostatnich 30 lat na terenie Polski strona niemiecka dokona\u0142a oko\u0142o 150 tysi\u0119cy ekshumacji \u017co\u0142nierzy niemieckich (dla por\u00f3wnania strona polska w tym samym czasie dokona\u0142a ekshumacji 53 polskich wi\u0119\u017ani\u00f3w w Niemczech).
Na niemieckich cmentarzach wojennych w Polsce ka\u017cdy z niemieckich oprawc\u00f3w ma prawo do grobu, imienia, nazwiska, symbolu krzy\u017ca na swoim grobie i na \u017cyczenie rodziny powrotu doczesnych szcz\u0105tk\u00f3w do swojej niemieckiej ojczyzny!!! (Fot. 1).<\/p>\n
Polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego odmawia tego prawa obywatelom swojego kraju, nawet je\u017celi sprawa dotyczy pojedynczych przypadk\u00f3w proch\u00f3w os\u00f3b o szczeg\u00f3lnym znaczeniu dla spo\u0142eczno\u015bci lokalnej i pro\u015bby o przeniesienie urny z prochami odnosz\u0105 si\u0119 do jednego z dziesi\u0105tk\u00f3w tysi\u0119cy poch\u00f3wk\u00f3w naszych zamordowanych Rodak\u00f3w. Zdaniem MKiDN groby wszystkich ofiar zamordowanych w obozach koncentracyjnych podczas II wojny \u015bwiatowej, a znajduj\u0105ce si\u0119 na terenie dzisiejszych Niemiec, \u201es\u0105 trwa\u0142ym \u015bwiadectwem okrucie\u0144stwa”, a \u201eekshumacje do Polski mog\u0105 spowodowa\u0107 powolne zanikanie \u015blad\u00f3w zbrodniczej dzia\u0142alno\u015bci w miejscu, gdzie mia\u0142a ona miejsce\u02ee.
Stan na dzie\u0144 dzisiejszy jest niestety daleki od godnego upami\u0119tnienia ofiar wojny, ich prochy wymieszane z obozowymi \u015bmieciami nadal spoczywaj\u0105 w nieoznaczonym miejscu na \u015bmietniku historii w sensie symbolicznym i dos\u0142ownym. Akceptowanie braku godnego poch\u00f3wku naszych Bohater\u00f3w to powt\u00f3rne ich zamordowanie, tym razem r\u0119koma w\u0142asnych Rodak\u00f3w.
Teren by\u0142ego obozu KL Ravensbr\u00fcck to cmentarz, na kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 prochy tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w (w tym Polek, obywateli II RP). Niestety zosta\u0142 on decyzjami przedstawicieli system\u00f3w totalitarnych nazizmu i komunizmu pozbawiony, na przestrzeni dziesi\u0105tek lat, charakteru nekropolii. \u015awiadomie pozbawiono te miejsca wszelkich symboli towarzysz\u0105cych zazwyczaj cmentarzom, na kt\u00f3rych pochowano dziesi\u0105tki tysi\u0119cy ofiar. Zosta\u0142y usuni\u0119te wszelkie symbole religijne, prochy pochowane s\u0105 w miejscach uw\u0142aczaj\u0105cych godno\u015bci os\u00f3b zmar\u0142ych. B\u0142\u0119dnie opisane s\u0105 masowe groby i zadowalamy si\u0119 powtarzanym ci\u0105gle stwierdzeniem, \u017ce wiele ton proch\u00f3w ofiar znajduje si\u0119 w jeziorze Schwedtsee. W rzeczywisto\u015bci prawdopodobnie znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107, oko\u0142o 45 ton, wymieszana z obozowymi \u015bmieciami pochowana jest nadal pod nieoznaczonym w \u017caden spos\u00f3b trawnikiem, po kt\u00f3rym spaceruj\u0105 tury\u015bci odwiedzaj\u0105cy Miejsce Pami\u0119ci Ravensbr\u00fcck.
Niemieccy naukowcy na podstawie swoich wieloletnich bada\u0144 szacuj\u0105, \u017ce w kompleksie oboz\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck \u015bmier\u0107 ponios\u0142o oko\u0142o 28 tysi\u0119cy ofiar r\u00f3\u017cnej narodowo\u015bci. Je\u017celi zaakceptujemy te wyniki bada\u0144 (ze wzgl\u0119du na brak wiarygodnych bada\u0144 polskich o\u015brodk\u00f3w naukowych), to proporcjonalnie do ilo\u015bci polskich wi\u0119\u017ani\u00f3w (ok. 40 000 ) i \u015bredniej \u015bmiertelno\u015bci na poziomie ok. 18 procent, uzyskamy sum\u0119 ok. 7000 polskich ofiar tego obozu koncentracyjnego. Jest to liczba ofiar por\u00f3wnywalna lub wi\u0119ksza ni\u017c w Katyniu, to tutaj r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142a zamordowana elita naszego Narodu, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce ofiarami w wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y polskie kobiety. Dlatego istnieje konieczno\u015b\u0107 zaistnienia tego miejsca w \u015bwiadomo\u015bci naszego spo\u0142ecze\u0144stwa, godnego upami\u0119tnienia jego ofiar i ewentualnego zmuszenia przedstawicieli pa\u0144stwa polskiego i w\u0142adz niemieckich do przeprowadzenie bada\u0144 naukowych w celu ustalenia miejsc poch\u00f3wku wszystkich ofiar KL Ravensbr\u00fcck.
Konsekwencj\u0105 tych prac powinno by\u0107 zbudowanie na jego terenie cmentarza wojennego, na kt\u00f3rym przywr\u00f3ci si\u0119 godno\u015b\u0107 i nazwiska, mo\u017cliwym do ustalenia, ofiarom obozu. Pomniki z nazwiskami mog\u0105 by\u0107 wzorowane na tych, kt\u00f3re strona niemiecka buduje na cmentarzach wojennych w Polsce, czytelne, trwa\u0142e i upami\u0119tniaj\u0105ce poszczeg\u00f3lnych ludzi, a nie tylko anonimow\u0105 mas\u0119. To nasz moralny obowi\u0105zek i oznaka wdzi\u0119czno\u015bci za ich ofiar\u0119 \u017cycia, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a naszemu pokoleniu \u017cycie w pokoju i dobrobycie.
Nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 rozwa\u017cenie bardzo wa\u017cnego aspektu tej niew\u0105tpliwie skomplikowanej sprawy, kwestii zaufania obywateli Polski do w\u0142asnego rz\u0105du i jego przedstawicieli. Ka\u017cdy obywatel nara\u017caj\u0105cy \u017cycie, w czasach pokoju lub wojny, dla swojej Ojczyzny ma prawo w zamian oczekiwa\u0107 ochrony socjalnej dla swojej rodziny, prawa do leczenia w przypadku inwalidztwa lub godnego poch\u00f3wku w przypadku \u015bmierci. Je\u017celi pa\u0144stwo polskie nie jest w stanie zabezpieczy\u0107 nawet tego niezb\u0119dnego minimum wobec oczekiwa\u0144 obywateli, to niestety ko\u0144czy si\u0119 w tym momencie zasada wzajemnej lojalno\u015bci i nale\u017cy zastanowi\u0107 si\u0119 czy w przysz\u0142o\u015bci znajd\u0105 si\u0119 obywatele gotowi do obrony niepodleg\u0142o\u015bci naszego pa\u0144stwa i jego w\u0142adz. Ale to r\u00f3wnie\u017c oni byli w wi\u0119kszo\u015bci ofiarami tej wojny i to oni gin\u0105c w s\u0142u\u017cbie Ojczyzny pozostawili pustk\u0119, kt\u00f3ra jest tak trudna do zape\u0142nienia w obecnych czasach. Jest to przyk\u0142ad dla m\u0142odych pokole\u0144 walki i ofiar, ale r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142ad, \u017ce dla tych co prze\u017cyli, istnieje obowi\u0105zek dalszej nauki i s\u0142u\u017cby w czasach pokoju. Jednocze\u015bnie ogromne zobowi\u0105zanie do dba\u0142o\u015bci o pami\u0119\u0107 i wdzi\u0119czno\u015b\u0107 w stosunku do poprzednich pokole\u0144. Zapewne takim obowi\u0105zkiem jest zapewnienie im godnego poch\u00f3wku. Niestety, do tej pory tak wa\u017cne mogi\u0142y jak groby polskich wi\u0119\u017cniarek w KL Ravensbr\u00fcck, w F\u00fcrstenbergu lub ofiar KL Sachsenhausen (Fot. 2), w Berlinie – Altglinicke by\u0142y przez pa\u0144stwo polskie przez ponad osiemdziesi\u0105t lat zupe\u0142nie zapomniane.
Takich grob\u00f3w wojennych na terenie Niemiec s\u0105 setki. Mo\u017ce nadszed\u0142 czas na to, \u017ceby ten stan rzeczy w ko\u0144cu zmieni\u0107.<\/p>\n
II. Symbole religijne na grobach wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych \u2013 mo\u017cliwy kompromis<\/p>\n
O tym, \u017ce mo\u017cliwy jest kompromis \u015bwiadczy pismo w sprawie grob\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Karlsfeld, w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 informacja o tym, \u017ce na masowych grobach wi\u0119\u017ani\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 krzy\u017ce, cz\u0119\u015bciowo z nazwiskami zamordowanych (Fot.3).
\u015awiadcz\u0105 o tym r\u00f3wnie\u017c krzy\u017ce na licznych grobach wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych w Gardelegen (Fot. 4), na cmentarzu w Husum (Fot. 5), w Bergen Belsen (Fot. 6). Na poni\u017cszych zdj\u0119ciach wida\u0107, \u017ce jest mo\u017cliwe znalezienie kompromisu pomi\u0119dzy przedstawicielami r\u00f3\u017cnych religii i symbol krzy\u017ca nie obra\u017ca uczu\u0107 religijnych \u017byd\u00f3w. Argument ten jest cz\u0119sto u\u017cywany przez urz\u0119dnik\u00f3w niemieckich w rozmowach dotycz\u0105cych umieszczenia tego symbolu wiary katolickiej w miejscach pami\u0119ci na terenie Republiki Federalnej Niemiec.<\/p>\n
W Bergen Belsen znajduje si\u0119 gr\u00f3b Kunegundy Paw\u0142owskiej, polskiej wi\u0119\u017aniarki KL Ravensbr\u00fcck (Fot. 6).<\/p>\n
\u201e1.09.1939r. zosta\u0142a aresztowana ,trafi\u0142a do obozu koncentracyjnego Ravensbr\u00fck w kwietniu 1940 roku. Bra\u0142a r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142 w akcji tajnego ZHP-organizacji konspiracyjnej Mury, organizowa\u0142a imprezy kulturalno-o\u015bwiatowe i tajne nauczanie. Wi\u0119\u017aniarki nazywa\u0142y j\u0105 „kanonikiem”, gdy\u017c zawsze nios\u0142a pomoc najbardziej potrzebuj\u0105cym. Zim\u0105 1945r. wywieziono j\u0105 z m\u0142odymi wi\u0119\u017aniarkami do obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen, zachorowa\u0142a na tyfus plamisty i zmar\u0142a 11.05.1945r.\u02ee.<\/p>\n
NIECH RAVENSBR\u00dcCK B\u0118DZIE POCZ\u0104TKIEM INNEGO POSTRZEGANIA TEGO TRAGICZNEGO ROZDZIA\u0141U NASZEJ HISTORII I JEGO OFIAR.<\/p>\n
III. Neubrandenburg gr\u00f3b wi\u0119\u017aniarek KL Ravensbr\u00fcck<\/p>\n
Na cmentarzu w Neubrandenburgu \u017co\u0142nierze niemieccy spoczywaj\u0105 na cmentarzu komunalnym, a zamordowane wi\u0119\u017aniarki KL Ravensbr\u00fcck na polu, na wzg\u00f3rzu poza terenem cmentarza.
W roku 1945 traktowano je z pogard\u0105 i dano temu wyraz, zakopuj\u0105c ich zw\u0142oki w bezimiennym grobie (Fot. 7).
Z zezna\u0144 Irene Pfitzner w Szwecji, polskiej wi\u0119\u017aniarki przydzielonej do rewiru, kt\u00f3ra sporz\u0105dzi\u0142a list\u0119 przyj\u0119tych do rewiru i zmar\u0142ych wi\u0119\u017aniarek w podobozie Neubrandenburg wynika, \u017ce cia\u0142a zmar\u0142ych wi\u0119\u017aniarek od grudnia 1944 r. do 25 kwietnia 1945 r. by\u0142y zakopywane na polu przy cmentarzu (http:\/\/www.ub.lu.se\/en\/voices-from-ravensbruck-1), w ostatnich dniach wojny w pobli\u017cu rewiru.<\/p>\n
Fragment zeznania Irene Pfitzner (Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund):
\u201eDelikatna, o wysokiej kulturze i s\u0142abowitym zdrowiu Canisia Maria Dagmar Driebeek (ur. 10.04.1904) niedostatecznie odziana i od\u017cywiana podobnie jak setki innych wi\u0119\u017aniarek pracuj\u0105c w mrozie w nocy przy okopach na tzw. Duzenbergu, po jakim\u015b czasie powr\u00f3ci\u0142a do rewiru ju\u017c jako chora. W dniu naszego uwolnienia przez Szwedzki Czerwony Krzy\u017c 28.04.1945 by\u0142a konaj\u0105ca, a auta Czerwonego Krzy\u017ca z braku miejsc, mog\u0142y zabra\u0107 tylko zdolne do transportu w pozycji siedz\u0105cej. Prawdopodobnie le\u017cy pochowana w pobli\u017cu baraku rewiru, bo po wyj\u015bciu obozu na ewakuacj\u0119 zmuszone by\u0142y\u015bmy ju\u017c same grzeba\u0107 zmar\u0142e na terenie obozu\u201d.<\/p>\n
Potwierdzeniem \u015bmieci Canisi Mari Dagmar Driebeek jest akt zgonu wystawiony przez Ravensbr\u00fcck 27 pa\u017adziernika 1947 roku (Fot. 9).<\/p>\n
Na planie obozu zewn\u0119trznego Neubrandenburg, w kt\u00f3rym zmar\u0142a Canisia Maria Dagmar Driebeek, holenderska wi\u0119\u017aniarka, o kt\u00f3rej wspomina Irene Pfitzner znajduje si\u0119 budynek rewiru obozowego (Fot. 10). Na tym obszarze mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 zapomniane groby wi\u0119\u017aniarek zmar\u0142ych pod koniec kwietnia 1945 roku, o kt\u00f3rych przekaza\u0142a informacje Irene Pfitzner.<\/p>\n
IV. Masowe groby na terenie by\u0142ego KL Ravensbr\u00fcck<\/p>\n
Ofiary niemieckiej przemocy w wielu miejscach na terenie Niemiec s\u0105 pozbawione tego oczywistego w pa\u0144stwie cywilizowanym prawa do godnego miejsca wiecznego spoczynku. Pochowane s\u0105 one w zbiorowych, b\u0142\u0119dnie oznaczonych grobach, nadal pozbawione prawa do nazwiska i symbolu swojej wiary. Na zamieszczonym poni\u017cej zdj\u0119ciu (Fot. 11) znajduje si\u0119 masowy gr\u00f3b ze zw\u0142okami wi\u0119\u017ani\u00f3w zmar\u0142ych w kwietniu i maju 1945 roku. Bardzo cz\u0119sto obramowanie tego grobu traktowane jest przez osoby zwiedzaj\u0105ce jako miejsce do odpoczynku. Spowodowane jest to ca\u0142kowitym brakiem, oczywistych dla ludzi posiadaj\u0105cych resztki ludzkich uczu\u0107, symboli wskazuj\u0105cych na istnienie w tym miejscu grobu tysi\u0119cy ofiar tego obozu.<\/p>\n
Rozmowy w ramach Mi\u0119dzynarodowego Komitetu Ravensbr\u00fcck prawdopodobnie pozwoli\u0142yby na znalezienie kompromisu w sprawie wypracowania nowej formy godnego miejsca poch\u00f3wku ludzi wielu narodowo\u015bci i uwzgl\u0119dnienia r\u00f3\u017cnych zwyczaj\u00f3w upami\u0119tnienia zmar\u0142ych. Obecna koncepcja zosta\u0142a stworzona 65 lat temu przez komunistyczny system totalitarny, kt\u00f3ry nie akceptowa\u0142 \u017cadnych symboli religijnych i sprowadza\u0142 zmar\u0142ych do bezimiennej masy ofiar walki klasowej, a nie charakterystyczne dla naszej cywilizacji indywidualne podej\u015bcie do ofiar, jako ludzi posiadaj\u0105cych swoje \u017cyciowe historie, wiar\u0119 w Boga, nazwisko i osobist\u0105 godno\u015b\u0107. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej by\u0142o spraw\u0105 zupe\u0142nie oczywist\u0105 oznaczenie grob\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w niemieckich oboz\u00f3w koncentracyjnych symbolem krzy\u017ca. Ironi\u0105 losu jest to, \u017ce ta sprawa by\u0142a podobnie widziana nawet przez komendanta obozu KL Ravensbr\u00fcck, jak to opisuje w swojej relacji Germaine Tillion (Frauenkonzentrationslager Ravensbruck 2001 str. 266):<\/p>\n
\u201eW Ravensbruck w ostatnich dniach przed wyzwoleniem obozu [….] otrzyma\u0142am informacje o wykopaniu wielkich do\u0142\u00f3w na zw\u0142oki kt\u00f3rych nie zdo\u0142ano spali\u0107 [\u2026…] Zw\u0142oki musia\u0142y zosta\u0107 pochowane i Komendant Suhren wyda\u0142 rozkaz aby wykopa\u0107 wielki gr\u00f3b na terenie s\u0105siedniej wsp\u00f3lnoty i powiedzia\u0142: Postawcie na nim krzy\u017c, \u017ceby to wygl\u0105da\u0142o porz\u0105dnie\u201d.<\/p>\n
Szkoda \u017ce obecna demokratyczna dyrekcja Miejsca Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbr\u00fcck nie podziela jego opinii w sprawie krzy\u017cy na grobach ofiar.
Najwi\u0119kszy masowy gr\u00f3b znajduj\u0105cy si\u0119 na terenie by\u0142ego obozu powsta\u0142 prawdopodobnie ju\u017c po wyzwoleniu obozu przez oddzia\u0142y Armii Czerwonej, zosta\u0142 on stworzony wzd\u0142u\u017c zewn\u0119trznej cz\u0119\u015bci muru obozowego (obecnie zwanego Murem Narod\u00f3w). W tym grobie znajduj\u0105 si\u0119 zw\u0142oki 3286 wi\u0119\u017ani\u00f3w odnalezione na terenie obozu lub zmar\u0142ych w pierwszych dniach wolno\u015bci. Do uporz\u0105dkowania strasznego stanu sanitarnego w jakim znajdowa\u0142 si\u0119 ob\u00f3z na prze\u0142omie kwietnia i maja 1945 roku w\u0142adze sowieckie zatrudni\u0142y ok. 800 mieszka\u0144c\u00f3w miasteczka F\u00fcrstenberg\/Havel. W zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y to niemieckie kobiety. To w\u0142a\u015bnie one zajmowa\u0142y si\u0119 transportem zw\u0142ok i z\u0142o\u017ceniem ich do masowego grobu. \u015awiadczy o tym jedna z niewielu zachowanych relacji na ten temat. Rut Hofmann tak wspomina te wydarzenia:
\u201eWielu wi\u0119\u017ani\u00f3w umiera\u0142o na tyfus. Zw\u0142oki zmar\u0142ych owijane by\u0142y w prze\u015bcierad\u0142a i przynoszone do masowego grobu. Musia\u0142y\u015bmy zmar\u0142ych wyj\u0105\u0107 z prze\u015bcierad\u0142a, by\u0142o ono potrzebne dla nast\u0119pnej zmar\u0142ej kobiety. To by\u0142o wstrz\u0105saj\u0105ce, to by\u0142o wstrz\u0105saj\u0105ce, zawsze m\u00f3wi\u0142am, \u017ce tam nie chc\u0119 pracowa\u0107, tam nie chc\u0119 zn\u00f3w i\u015b\u0107\u201d. Ka\u017cdego poranka obawia\u0142a si\u0119 by\u0107 zatrudniona na terenie obozu. Praca na terenie obozu trwa\u0142a oko\u0142o 14 dni.
W tym grobie mog\u0105 si\u0119 znajdowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c zw\u0142oki dwojga b\u0142ogos\u0142awionych m\u0119czennik\u00f3w II wojny \u015bwiatowej, bp W\u0142adys\u0142awa Gorala i Natalii Tu\u0142asiewicz, kt\u00f3rzy nale\u017c\u0105 do grupy 108 polskich m\u0119czennik\u00f3w beatyfikowanych przez \u015bw. Jana Paw\u0142a II w 1999 roku.
Drugi masowy gr\u00f3b, kt\u00f3rego istnienie potwierdzaj\u0105 zeznania \u015bwiadk\u00f3w, musia\u0142 znajdowa\u0107 si\u0119 w okolicach tzw. SS Wohnsiedlung (obecnie schronisko m\u0142odzie\u017cowe lub okolice parkingu). Dokument administracji miasta Furstenberg\/Havel z 31.01.1952 (Fot. 12) zawiera informacje o pochowaniu w zbiorowym grobie zw\u0142ok 255 os\u00f3b doros\u0142ych i 28 dzieci. Znajduje si\u0119 tam r\u00f3wnie\u017c informacja o odnalezionej i gotowej do odbioru trumnie ze zw\u0142okami obywatelki Polski o nazwisku Olszewska Krystyna (numer 65549) z Warszawy, zmar\u0142ej w dniu 25 maja 1945 roku na gru\u017alic\u0119. Nie jest do ko\u0144ca wyja\u015bnione czy zw\u0142oki z tego grobu zosta\u0142y ekshumowane i przeniesione do g\u0142\u00f3wnej mogi\u0142y w okolicach krematorium. Bardzo prawdopodobne jest jednak, \u017ce dokument z 31.01.1952 roku dotyczy w\u0142a\u015bnie przeniesienia tych zw\u0142ok do nowego grobu. W pi\u015bmie z dnia 7.07.1948 r. administracji lokalnej jest to jeszcze zaznaczone jako sprawa wymagaj\u0105ca za\u0142atwienia.<\/p>\n
Ciekawa relacja dotycz\u0105ca tego grobu Margarete Kallies zosta\u0142a spisana prawdopodobnie po roku 1990:
\u201eRosyjski stra\u017cnik poprowadzi\u0142 nas do obozu, przez plac apelowy, po lewej stronie Rewiru (obozowego szpitala) tam by\u0142 zbudowany przy murze bunkier z ma\u0142ymi otworami. Rosyjscy \u017co\u0142nierze stali na zewn\u0105trz z karabinami. My musia\u0142y\u015bmy si\u0119 tam wczo\u0142ga\u0107. By\u0142o tam bardzo ciemno. Mog\u0142y\u015bmy porusza\u0107 si\u0119 tylko do przodu dotyka\u0107 i wyczu\u0107, aby uzyska\u0107 orientacj\u0119 w ciemnym pomieszczeniu. Tam le\u017ca\u0142y zw\u0142oki na betonowej pod\u0142odze. Razem z siostr\u0105 z\u0142apa\u0142am zw\u0142oki za ramiona i nogi. Niekt\u00f3re le\u017ca\u0142y w owini\u0119te w materia\u0142 w kratk\u0119. Na zewn\u0105trz przed Rewirem sta\u0142 w\u00f3z drabiniasty. Wrzuci\u0142y\u015bmy je jak bydl\u0119ta, by\u0142y tam r\u00f3wnie\u017c zakrwawione dzieci. Wszystkie kobiety z ogolonymi g\u0142owami, oczy mia\u0142y otwarte. \u017bo\u0142nierze na zewn\u0105trz \u015bmiali si\u0119 z nas, a my by\u0142y\u015bmy blisko p\u0142aczu. Musia\u0142y\u015bmy je wywie\u017a\u0107 z obozu, przez drog\u0119 obok willi SS, mniej wi\u0119cej do miejsca, w kt\u00f3rym mia\u0142 by\u0107 zbudowany w roku 1991 salon samochodowy. Tam oko\u0142o 10 starych i m\u0142odych kobiet z F\u00fcrstenbergu wykopa\u0142o masowy gr\u00f3b. Moja siostra, ja i 14 letni ch\u0142opiec z F\u00fcrstenbergu mia\u0142y\u015bmy zej\u015b\u0107 do grobu. Nie chcia\u0142y\u015bmy tego zrobi\u0107, Rosjanin wyci\u0105gn\u0105\u0142 pistolet i musia\u0142y\u015bmy to zrobi\u0107. Kobiety stoj\u0105ce na g\u00f3rze k\u0142ad\u0142y zw\u0142oki na naszych ramionach, tak jak trzyma si\u0119 dziecko i my uk\u0142ada\u0142y\u015bmy je na ziemi. W tym dole by\u0142o ciasno i ten ch\u0142opiec przewr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na te zw\u0142oki i zacz\u0105\u0142 p\u0142aka\u0107, ale Rosjanie nie okazali \u017cadnej \u0142aski. Jak by\u0142y\u015bmy gotowe, wyci\u0105gni\u0119to nas za pomoc\u0105 lin. Wtedy przyszli inni wi\u0119\u017aniowie, rozrzucili kwiaty na zmar\u0142ych i kobiety z F\u00fcrstenbergu musia\u0142y zakopa\u0107 ten gr\u00f3b\u201d.<\/p>\n
Prosz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce taka relacja zosta\u0142a spisana po roku 1991, ale do dnia dzisiejszego nikt nie zadba\u0142 o to, aby wyja\u015bni\u0107 gdzie dok\u0142adnie znajdowa\u0142 si\u0119 ten gr\u00f3b i potwierdzi\u0107 ewentualne przeniesienie zw\u0142ok wi\u0119\u017ani\u00f3w. W roku 1991 pr\u00f3bowano w tym miejscu zbudowa\u0107 salon samochodowy, ale po protestach spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej zrezygnowano z tej inwestycji.<\/p>\n
V. Tajemnica proch\u00f3w w jeziorze Schwedtsee<\/p>\n
Panuje powszechnie opinia o tym, \u017ce w jeziorze Schwedtsee, nad kt\u00f3rym bezpo\u015brednio znajduje si\u0119 KL Ravensbr\u00fcck znajduj\u0105 si\u0119 prochy zamordowanych w tym obozie wi\u0119\u017aniarek. Jest to tylko cz\u0119\u015bciowo prawda i okre\u015blenie prochy na dnie jeziora jest tylko pewnym symbolem nie do ko\u0144ca odpowiadaj\u0105cym rzeczywisto\u015bci. Faktem jest to, \u017ce prochy znajduj\u0105 si\u0119 na dnie jeziora z po\u0142o\u017cenia linii brzegowej w roku 1943 i 44. W obecnej rzeczywisto\u015bci jest to trawnik o szeroko\u015bci kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w znajduj\u0105cy si\u0119 pomi\u0119dzy zbiorowym grobem i schodami na brzegu jeziora Schwedtsee. Wynika to z tego, \u017ce linia brzegowa jeziora uleg\u0142a na przestrzeni okresu czasu pomi\u0119dzy rokiem 1940 i 1960 powa\u017cnemu przesuni\u0119ciu, wynikaj\u0105cemu z zasypywania jeziora w\u0142a\u015bnie prochami ofiar i \u015bmieciami z funkcjonuj\u0105cego obozu oraz przebudowy Miejsca Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbruck.<\/p>\n
W dniu 12 pa\u017adziernika 1943 roku Zarz\u0105d Budowlany KL Ravensbr\u00fcck skierowa\u0142 do Urz\u0119du Dr\u00f3g Wodnych Zehdenick plan z zaznaczonymi obszarami brzegu jeziora Schwedtsee, kt\u00f3re zaro\u015bni\u0119te by\u0142o trzcin\u0105. W za\u0142\u0105czonym pi\u015bmie proponowano odkupienie od w\u0142adz samorz\u0105dowych obszaru ok. 6650 m2, przeznaczonych do stopniowego zasypania i umocnienia linii brzegowej. Zamierzenia te by\u0142y motywowane mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ukrycia si\u0119 w obszarach zaro\u015bni\u0119tych trzcin\u0105 i w efekcie niebezpiecze\u0144stwem ucieczek wi\u0119\u017aniarek.
Fakt wysypywania w tym miejscu proch\u00f3w ludzkich jest udokumentowany licznymi zeznaniami wi\u0119\u017aniarek wykonuj\u0105cych t\u0119 prac\u0119:
\u201eB\u0119d\u0105c w tej kolumnie niekiedy przechodzi\u0142am ko\u0142o krematorium, widzia\u0142am masy popio\u0142\u00f3w i ko\u015bci le\u017c\u0105cych na gromadzie, kolonka obja\u015bni\u0142a nam \u017ce s\u0105 to ko\u015bci ludzkie\u201d. Protok\u00f3\u0142 przes\u0142uchania \u015bwiadka nr 371 Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund:
\u201eW ostatnim roku chodzi\u0142am na pole do pracy. Tam rolkami ziemi\u0119 wozi\u0142am. Zawalali\u015bmy jezioro popio\u0142em z nieboszczyk\u00f3w. Popi\u00f3\u0142 przywozili furami a my rzuca\u0142y\u015bmy w jezioro. Popio\u0142y by\u0142y jeszcze ciep\u0142e w popiele znajdowa\u0142y\u015bmy kosteczki ludzkie. Na apelach widzia\u0142y\u015bmy jak bucha\u0142y kominy krematorium, trupy wywozili w\u00f3zkami z blok\u00f3w, wyci\u0105gano je za r\u0119ce i nogi i rzucano na w\u00f3zek. Jak chodzi\u0142am do kamery po chleb, posz\u0142am zobaczy\u0107 trupy w trupiarni, wi\u0119cej jak 100 trup\u00f3w le\u017ca\u0142o nagich i trupki noworodk\u00f3w. Ile razy posz\u0142am po chleb, zawsze widzia\u0142am tyle trup\u00f3w, by\u0142 to rok 44 -45\u201d. Protok\u00f3\u0142 przes\u0142uchania \u015bwiadka nr 109 Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund:
\u201eZatrudniono mnie a\u017c do wyjazdu do Szwecji w obozie mi\u0119dzy innymi du\u017cymi wozam codziennie wywozi\u0142y\u015bmy prochy i ko\u015bci spalonych w krematorium wi\u0119\u017aniarek w bagna. Do Szwecji wyjecha\u0142y\u015bmy 25 kwietnia 1945 roku\u201d. Protok\u00f3\u0142 przes\u0142uchania \u015bwiadka nr. 57 Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund:
\u201eW kwietniu urz\u0105dzono przemarsz wi\u0119\u017aniarek mi\u0119dzy blokami. P\u0142omie\u0144 nad dwoma kominami krematoryjnymi unosi\u0142 si\u0119 na wysoko\u015bci 3 do 4 metr\u00f3w, a popio\u0142y ludzkie tworzy\u0142y stosy wielko\u015bci barak\u00f3w. Popio\u0142ami tymi u\u017cy\u017aniano ziemi\u0119 w ogrodach, na polach. Komendant na swoich przechadzkach kopa\u0142 niedopalone czaszki ludzkie. 25 kwietnia wysz\u0142y\u015bmy z Ravensbr\u00fcck\u201d. Protok\u00f3\u0142 przes\u0142uchania \u015bwiadka Haliny Strzeleckiej – I\u017cyniec Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund:
\u201eMusia\u0142y\u015bmy chodzi\u0107 do pracy, przez 11 godzin zasypywa\u0142y\u015bmy \u015bmieciami jezioro, kt\u00f3re potem mia\u0142o by\u0107 plantowane pod upraw\u0119 brukwi. Ubrane by\u0142y\u015bmy w pasiaki lub sukienki cyw. z krzy\u017cem i lekkie p\u0142aszczyki. Po\u0144czochy nie mia\u0142y\u015bmy (by\u0142 to luty), owija\u0142y\u015bmy nogi szmatami. Jedna z moich kole\u017canek chodzi\u0142a boso, bo chcia\u0142a umrze\u0107, a na druty rzuci\u0107 si\u0119 nie mog\u0142a bo pr\u0105du ju\u017c nie by\u0142o. Pracowa\u0142am w ten spos\u00f3b 3 tygodnie przy 40\u00b0 gor\u0105czki\u201d. Protok\u00f3\u0142 przes\u0142uchania \u015bwiadka nr 203 Kobyla\u0144ska Halina Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund<\/p>\n
Na planie z roku 1943 widoczny jest obszar zaro\u015bni\u0119ty trzcin\u0105 przeznaczony do zasypania prochami i \u015bmieciami. Kolorem zielonym zaznaczona jest linia brzegowa z roku 1943, kolor niebieski, w bardzo bliskim stopniu, odpowiada przebiegowi linii brzegowej z dnia dzisiejszego, przestrze\u0144 pomi\u0119dzy, to obszar wype\u0142niony prochami i obecnie jest to trawnik i schody na brzegu jeziora Schwedtsee (Schemat 1).
Na wsp\u00f3\u0142czesnym zdj\u0119ciu (Fot. 13) zaznaczony zosta\u0142 czerwon\u0105 lini\u0105 orientacyjny przebieg linii brzegowej jeziora Schwedtsee. Po prawej stronie do roku 1943, strona lewa obszar zasypany w roku 1944-45).
Niemieccy naukowcy pracuj\u0105cy w Muzeum Ravensbr\u00fcck twierdz\u0105 na podstawie swoich bada\u0144, \u017ce w kompleksie oboz\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck zosta\u0142o zamordowanych oko\u0142o 28 tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w czasie istnienia tego obozu zmienia\u0142y si\u0119 sposoby post\u0119powania z prochami lub zw\u0142okami zmar\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, istnieje wiele innych miejsc poch\u00f3wk\u00f3w i w zale\u017cno\u015bci od narodowo\u015bci wi\u0119\u017ania istnia\u0142y r\u00f3\u017cne formy post\u0119powania z jego szcz\u0105tkami. Ale przy uwzgl\u0119dnieniu tych wszystkich czynnik\u00f3w mo\u017cemy wychodzi\u0107 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zw\u0142ok tych ofiar zosta\u0142a spalona w krematorium obozowym i ich prochy powinny znajdowa\u0107 si\u0119 na obszarze przemieszczaj\u0105cej si\u0119 linii brzegowej jeziora Schwedtsee. Przyjmuj\u0105c, \u017ce dotyczy to 20 tysi\u0119cy spalonych zw\u0142ok, uzyskamy liczb\u0119 ca. 45 ton proch\u00f3w ludzkich, kt\u00f3re powinny znajdowa\u0107 si\u0119 w tym miejscu. Znane s\u0105 miejsca pochowania zw\u0142ok lub proch\u00f3w ok. 4 tysi\u0119cy ofiar KL Ravensbr\u00fcck, wiele relacji potwierdza fakt wysypywania proch\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w spalonych w latach 1944, 1945 w pobli\u017cu krematorium, a mimo wszystko dzisiaj nadal traktujemy to jako pewnego rodzaju \u201emit proch\u00f3w w jeziorze\u201d, a nie fakt, kt\u00f3ry jeste\u015bmy w stanie szybko pozytywnie zweryfikowa\u0107. Te prochy, w takiej ogromnej ilo\u015bci, nie by\u0142y w stanie bez \u015bladu ulec rozpuszczeniu i nie znikn\u0119\u0142y bez \u017cadnego \u015bladu. Je\u017celi w\u0142adze niemieckie podwa\u017caj\u0105 fakt znajdowania si\u0119 w tym miejscu proch\u00f3w, to powinny to twierdzenie w jaki\u015b spos\u00f3b umotywowa\u0107.
Ogromnym problemem jest fakt, \u017ce na przestrzeni ostatnich 80 lat nie przeprowadzono \u017cadnych bada\u0144 naukowych dotycz\u0105cych tej tak bardzo wa\u017cnej sprawy jak groby tysi\u0119cy zamordowanych wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck. Przeprowadzono kompleksowe badania dotycz\u0105ce np. tematu mniejszo\u015bci seksualnych lub pracownic obozowych dom\u00f3w publicznych (w obu przypadkach dotyczy\u0142o to ok. 1 procenta wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w), a nigdy nie znaleziono czasu i \u015brodk\u00f3w na przeprowadzenie bada\u0144 w przypadku ok. 28 tysi\u0119cy (ok. 20 procent uwi\u0119zionych) zamordowanych i ukrytych ofiar obozu. Nie s\u0105 dost\u0119pne dokumenty potwierdzaj\u0105ce odnalezienie znacznych ilo\u015bci proch\u00f3w ludzkich w trakcie przebudowy Miejsca Pami\u0119ci i Przestrogi pod koniec lat 50. XX wieku. Potencjalne, miejsce w kt\u00f3rym mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 ludzkie szcz\u0105tki nie s\u0105 w \u017cadnym stopniu traktowane jako zbiorowy gr\u00f3b i obj\u0119te ochron\u0105 nale\u017cyt\u0105 takiemu miejscu. Przeprowadzenie poszukiwa\u0144 proch\u00f3w ludzkich metod\u0105 odwiert\u00f3w (na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 maksymalnie 2 metr\u00f3w), na terenie o powierzchni kilkuset metr\u00f3w kwadratowych nie jest powa\u017cnym wyzwaniem technicznym lub finansowym dla spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej.
\u201eAle czy dok\u0142adna liczba faktycznie ma znaczenie? Ocalone uwa\u017caj\u0105, \u017ce nazwiska s\u0105 du\u017co wa\u017cniejsze od liczb\u201d Sarah Helm. To s\u0142uszne stwierdzenie brytyjskiej dziennikarki naturaln\u0105 drog\u0105 prowadzi do kolejnej bardzo wa\u017cnej sprawy, kt\u00f3r\u0105 jest zbudowanie w przysz\u0142o\u015bci w Ravensbr\u00fcck pomnika, kt\u00f3ry w godny spos\u00f3b upami\u0119tni zamordowanych w tym obozie obywateli Polski. Pomnik na kt\u00f3rym znajd\u0105 si\u0119 ich nazwiska, zast\u0105pi obecnie od 80 lat tolerowany stan m\u00f3wienia o abstrakcyjnych osobach, pochowanych w bezimiennych masowych grobach. Czas na przywr\u00f3cenie godno\u015bci naszym Bohaterom.
Od zako\u0144czenia wojny up\u0142yn\u0119\u0142o 80 lat, je\u017celi nie teraz, to kiedy b\u0119dzie w\u0142a\u015bciwy czas na powa\u017cne zaj\u0119cie si\u0119 spraw\u0105 grob\u00f3w tysi\u0119cy naszych rodak\u00f3w?<\/p>\n
\u201eW chwili wyj\u015bcia z wi\u0119zienia w g\u0142\u0119bi duszy t\u0142oczy\u0142 si\u0119 \u017cal przeogromny za ukochan\u0105 najlepsz\u0105 Matk\u0105
moj\u0105, kt\u00f3rej prochy zosta\u0142y w Ravensbr\u00fcck na \u015bmieciach [\u2026] Kt\u00f3rej \u015bmierci nie widzia\u0142am, bo pracowa\u0142am przymusowo w fabryce. A kt\u00f3rej nie by\u0142o danem z\u0142o\u017cy\u0107 strudzonych ko\u015bci w swej ojczy\u017anie! Matk\u0105, kt\u00f3ra gor\u0105co kocha\u0142a polsk\u0105 ziemi\u0119 i dzieci.
Otrz\u0105sn\u0119\u0142am si\u0119 z zadumy my\u015bl\u0105c, \u017ce id\u0119 naprawd\u0119 na wolno\u015b\u0107, \u017ce prawda zwyci\u0119\u017cy. I pomy\u015bla\u0142am:
Bo\u017ce b\u0105d\u017a wola Twoja\u201d. Genowefa Rumel Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund
\u015alad\u00f3w ludzkich dramat\u00f3w na terenie KL Ravensbr\u00fcck w latach 1939-1945 nie da si\u0119 zatrze\u0107. Zachowa\u0142y si\u0119 w archiwach i s\u0105 dost\u0119pne dokumenty, zdj\u0119cia satelitarne miejsc poch\u00f3wku zw\u0142ok \/proch\u00f3w, drastyczne zdj\u0119cia zw\u0142ok i ko\u015bci skremowanych wi\u0119\u017aniarek. Czy te miejsca poch\u00f3wku s\u0105 godnymi dla ofiar tego obozu? Poni\u017csza dokumentacja pozwoli odpowiedziwe\u0107 na to pytanie.
Na zdj\u0119ciu satelitarnym (Fot. 14) widoczne s\u0105 miejsca na terenie obozu, gdzie w przybli\u017ceniu pochowane s\u0105 zw\u0142oki lub prochy ofiar KL Ravensbr\u00fcck.
W latach 1943-1945 brzeg jezior\\ Schwedtsee by\u0142 zasypywany prochami ofiar i \u015bmieciami. Kiedy w roku 1958 rozpocz\u0119to budow\u0119 Muzeum Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbr\u00fcck, nie zabezpieczono proch\u00f3w ofiar (Fot. 15).
W roku 2012 w trakcie prac budowlanych odnaleziono po prawej stronie krematorium zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0119 proch\u00f3w oko\u0142o 300 ofiar obozu. Jedyna informacja o tym, \u017ce znajduje si\u0119 w tym miejscu zbiorowy gr\u00f3b to jedno zdanie na male\u0144kiej tabliczce i ogie\u0144 pami\u0119ci umieszczony dok\u0142adnie w miejscu, gdzie od roku 1943 znajdowa\u0142a si\u0119 latryna obs\u0142ugi krematorium (Fot. 16). Nale\u017cy doceni\u0107 wyj\u0105tkowe poczucie \u201eszacunku dla zmar\u0142ych\u201d, jakim w tym wypadku wykazali si\u0119 przedstawiciele Miejsca Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbr\u00fcck umieszczaj\u0105c w tym miejscu zbiorowy gr\u00f3b.
Na zdj\u0119ciu wykonanym w maju 1945 roku (Fot. 17) widoczna jest, wspomniana wy\u017cej latryna obs\u0142ugi krematorium. Na terenie widocznego budynku krematorium i jego dziedzi\u0144ca do roku 1943 znajdowa\u0142a si\u0119 oczyszczalnia \u015bciek\u00f3w. Ca\u0142y ten teren nie powinien by\u0107 w \u017cadnym wypadku traktowany jako miejsce godnego poch\u00f3wku ludzkich szcz\u0105tk\u00f3w.
Dramat wi\u0119\u017aniarek i bestialstwo oprawc\u00f3w niemieckich, brak poszanowania zw\u0142ok, proch\u00f3w ofiar dokumentuj\u0105 zachowane zdj\u0119cia z maja 1945 roku (Fot. 19, 20), czyli ju\u017c po oswobodzeniu obozu 29 kwietna 1945 r. (data oswobodzenia obozu przez \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej jest w r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3d\u0142ach podawana jako 28, 29, 30 kwietna 1945; podobnie nazwa oswobodzenie, ewakuacja; wi\u0119\u017aniarki nie uznaj\u0105 nazwy oswobodzenie obozu, bo w obozie ju\u017c nie by\u0142o wi\u0119\u017aniarek jedynie chore oraz personel medyczny i wolontariuszki wi\u0119\u017aniarki jako pomoc do opieki nad chorymi).<\/p>\n
VI. F\u00fcrstenberg \/ Havel cmentarz<\/p>\n
Latem 1989 roku na cmentarzu komunalnym w F\u00fcrstenbergu\/Havel (2 kilometry od Ravensbr\u00fcck) przypadkowo w trakcie kopania nowego grobu pracownicy cmentarza odnale\u017ali urny zawieraj\u0105ce prochy 39 polskich wi\u0119\u017aniarek, rozstrzelanych w KL Ravensbr\u00fcck w 1942 roku. W trakcie tych prac urny zosta\u0142y kompletnie zniszczone, prochy ofiar zosta\u0142y wymieszane z piaskiem i w du\u017cej cz\u0119\u015bci pozostawione w miejscu nowego poch\u00f3wku. Odnalezione plakietki z nazwiskami ofiar i szamotowe numery krematoryjne zosta\u0142y przekazane do Miejsca Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbr\u00fcck. Znajduj\u0105 si\u0119 one do dnia dzisiejszego w sta\u0142ej ekspozycji w dawnym budynku Komendantury obozu.
W roku 1990 ufundowana zasta\u0142a przez w\u0142adze miasta F\u00fcrstenberg\/Havel tablica z informacj\u0105 o pochowanych w tym miejscu urnach, w nast\u0119pnych latach zosta\u0142a ona uzupe\u0142niona mosi\u0119\u017cn\u0105 tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 zawieraj\u0105c\u0105 nazwiska 39 ofiar. Niestety wiele danych osobowych na tej tablicy zawiera\u0142o b\u0142\u0119dy w pisowni imion, nazwisk, nazw miejscowo\u015bci urodzenia. Przez wiele lat mogi\u0142a ta by\u0142a zapomniana przez przedstawicieli Polski.
Dopiero w roku 2015 zosta\u0142y w tym miejscu zorganizowane uroczysto\u015bci patriotyczne i religijne, w ten spos\u00f3b to wa\u017cne miejsce zaistnia\u0142o w \u015bwiadomo\u015bci historycznej naszego narodu. W kwietniu i pa\u017adzierniku 2019 roku pracownicy Biura Identyfikacji i Poszukiwa\u0144 Instytutu Pami\u0119ci Narodowej w trakcie ekshumacji proch\u00f3w z tego miejsca odnale\u017ali kilka zachowanych urn, plakietek imiennych i numer\u00f3w krematoryjnych. W ten spos\u00f3b uda\u0142o si\u0119 udokumentowa\u0107 pochowanie 53 ofiar egzekucji w roku 1942.
W 2022 roku zosta\u0142 ods\u0142oni\u0119ty Pomnik Polskich Kobiet \u017bo\u0142nierzy Polskiej Armii Podziemnej na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel ufundowany przez Instytut Pami\u0119ci Narodowej (Fot. 21).
Niestety dalsze poszukiwania miejsca poch\u00f3wku kilkudziesi\u0119ciu dalszych ofiar egzekucji na przestrzeni czasu od kwietnia 1942 do maja 1943 nie doprowadzi\u0142y do odnalezienia grob\u00f3w, w kt\u00f3rych by\u0142y umieszczone urny z prochami tak znacz\u0105cych \u017co\u0142nierzy ruchu oporu jak Gra\u017cyna i Apolonia Chrostowskie, Halina Krzemi\u0144ska czy siostry Poborc.
Na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel w zbiorowym grobie odnaleziono kilkadziesi\u0105t kilogram\u00f3w fragment\u00f3w kostnych polskich wi\u0119\u017aniarek KL Ravensbr\u00fcck spalonych w krematorium znajduj\u0105cym si\u0119 na terenie cmentarza. Dokumentuj\u0105 to poni\u017csze zdj\u0119cia (Fot. 22, 23) Krematorium na cmentarzu komunalnym znajduje si\u0119 w podziemnej cz\u0119\u015bci kaplicy cmentarnej. Budynek ten zosta\u0142 zbudowany i nast\u0105pi\u0142o uruchomienie piec\u00f3w krematoryjnych na prze\u0142omie roku 1936-1937. W pocz\u0105tkowym okresie swojego istnienia spalano w nim zw\u0142oki mieszka\u0144c\u00f3w F\u00fcrstenbergu i okolicznych miejscowo\u015bci, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 na t\u0119, wprowadzon\u0105 na pocz\u0105tku XX wieku w Niemczech, form\u0119 poch\u00f3wku. Ale komunalne krematorium F\u00fcrstenberg to r\u00f3wnie\u017c miejsce spalania zw\u0142ok zamordowanych lub zmar\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych Sachsenhausen i Ravensbr\u00fcck. Ju\u017c w roku 1938 ponad 80 procent spalanych zw\u0142ok pochodzi\u0142o z tych oboz\u00f3w. W nast\u0119pnych latach zachowano te proporcje, stale zwi\u0119kszaj\u0105c liczb\u0119 kremacji. Zw\u0142oki wi\u0119\u017ani\u00f3w spalano w tym krematorium prawdopodobnie do ko\u0144ca kwietnia 1943 roku kiedy uruchomiono nowo wybudowane krematoria na terenie oboz\u00f3w Ravensbr\u00fcck i Sachsenhausen.
W dniu 25 lutego 1945 roku krematorium w obozie Ravensbr\u00fcck na skutek po\u017caru dachu na kr\u00f3tki czas zosta\u0142o wy\u0142\u0105czone z eksploatacji. Zw\u0142oki wi\u0119\u017ani\u00f3w by\u0142y wywo\u017cone do krematori\u00f3w w Oranienburgu i F\u00fcrstenbergu. Potwierdza to relacja Wandy Szajnoka:
\u201eKrematorium w Ravensbr\u00fcck pracowa\u0142o w okresie wywo\u017cenia kobiet do Jugenslagru dzie\u0144 i noc, a poza tym opowiadano mi, \u017ce z Jugenslagru wywo\u017cono trupy do Oranienburga i F\u00fcrstenbergu.\u201d
Potwierdzaj\u0105 to zeznania Augusta Schmidta, palacza w krematorium miejskim w F\u00fcrstenbergu:
\u201eW latach 1939\/1945 stale nadchodzi\u0142y do spalenia w F\u00fcrstenbergu zw\u0142oki kobiet z Obozu Koncentracyjnego Ravensbr\u00fcck. Te kobiety le\u017ca\u0142y w trumnach lub w skrzyniach, ale by\u0142y przywo\u017cone r\u00f3wnie\u017c bez. Fank (Frank) prowadzi\u0142 proces spalania i wydawa\u0142 polecenia spalania jednocze\u015bnie 5-6 kobiet, mia\u0142o by\u0107 tak robione na polecenie Himmlera. Nie zgadzali\u015bmy si\u0119 na takie post\u0119powanie, ale w czasie kiedy zbiera\u0142a si\u0119 wi\u0119ksza ilo\u015b\u0107 zw\u0142ok zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce palili\u015bmy jednocze\u015bnie 2-3 cia\u0142a, uk\u0142adaj\u0105c na powierzchni g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci trumny cia\u0142a 1 lub 2 zmar\u0142ych kobiet.
W latach 1944-1945 spalanie zw\u0142ok by\u0142o dokonywane przez wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu m\u0119skiego w Ravensbruck. Na polecenie Franka zosta\u0142 zbudowany drugi piec do spalania zw\u0142ok. Prochy by\u0142y cz\u0119\u015bciowo wsypywane do urn i wysy\u0142ane. Je\u017celi dotyczy\u0142o to \u017byd\u00f3wek, to prawdopodobnie by\u0142y wysy\u0142ane urny na cmentarz \u017cydowski w Berlinie Weissensee. Pozosta\u0142e prochy by\u0142y zakopywane za krematorium\u201d.
Z telegramu wys\u0142anego do rodziny zmar\u0142ego Heinrich Schustermanna, wi\u0119\u017ania KL Sachsenhausen wynika, \u017ce w przypadku kiedy rodzina nie skorzysta z mo\u017cliwo\u015bci przyj\u0119cia urny odes\u0142anej na adres zamieszkania zmar\u0142ego, urna z prochami zostanie bezp\u0142atnie pochowaniu w zbiorowym grobie na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu (Fot. 24).
Z zezna\u0144 Gertrud Schr\u00f6der, mieszkanki F\u00fcrstenbergu, kt\u00f3ra jako dziecko odkry\u0142a na cmentarzu wykop, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142y si\u0119 prochy ze spalonych w krematorium zw\u0142ok wi\u0119\u017aniarek, przestraszy\u0142a si\u0119 na ten widok: \u201eBo\u017ce my nie mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 jak ludzie mog\u0105 by\u0107 spaleni i co po tym tylko [zosta\u0142o] i dlaczego nie zosta\u0142o to od razu przykryte. By\u0142 to du\u017cy wykop z kawa\u0142kami ko\u015bci, tutaj na g\u00f3rze, w pobli\u017cu miejsca gdzie znajduje si\u0119 Hala na cmentarzu.\u201d
Te dwie relacje potwierdzaj\u0105 istnienie, zbiorowego grobu z prochami ofiar obozu w Ravensbr\u00fcck na cmentarzu komunalnym w F\u00fcrstenbergu (w pobli\u017cu budynku krematorium).
W sierpniu 2023 roku, pracownicy Biura Poszukiwa\u0144 i Identyfikacji IPN rozpocz\u0119li badania na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel, w czasie kt\u00f3rych podjeto pr\u00f3b\u0119 okre\u015blenia potencjalnych miejsc gdzie zosta\u0142y ukryte urny z prochami wi\u0119\u017ani\u00f3w Ravensbruck (Fot. 25).
Niezb\u0119dne jest podj\u0119cie wsp\u00f3\u0142pracy z administracj\u0105 cmentarza komunalnego w F\u00fcrstenberg\/Havel w celu uzyskania dokument\u00f3w i informacji w sprawie ukrytych w czasie II wojny \u015bwiatowej urn z prochami wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck , zlikwidowanych po wojnie grob\u00f3w robotnik\u00f3w przymusowych i mo\u017cliwo\u015bci przeprowadzenia kolejnych bada\u0144 w celu odszukania proch\u00f3w pozosta\u0142ych ofiar. Nale\u017cy wyja\u015bni\u0107 spraw\u0119 znikaj\u0105cych dokument\u00f3w i grob\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y zlikwidowane pomimo tego, \u017ce podlega\u0142y ochronie na mocy przepis\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. W tym wypadku nale\u017cy bezwzgl\u0119dnie przestrzega\u0107 zasady r\u00f3wnych praw i wzajemno\u015bci, kt\u00f3ra musi doprowadzi\u0107 do odkrycia zlikwidowanych grob\u00f3w polskich ofiar. Nie nale\u017cy w tym przypadku zapomina\u0107 o sprawie najwa\u017cniejszej, to obywatele naszego kraju byli \u017co\u0142nierzami zamordowanymi w Niemczech i to pa\u0144stwo jest moralnie zobowi\u0105zane do okazania nam wszelkiej pomocy. Pa\u0144stwo niemieckie, finansuj\u0105c od ok. 35 lat w Polsce takie organizacje jak Pracownia Bada\u0144 Historycznych i Archeologicznych Pomost, doprowadzi\u0142o do odnalezienia i godnego pochowania ponad 150 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy zbrodniczej III Rzeszy (Fot. 26). Polacy na terenie Niemiec jedynie oko\u0142o 50 os\u00f3b zamordowanych za podj\u0119cie walki z tym systemem !!!<\/p>\n
Do dnia dzisiejszego nie uhonorowano w godny spos\u00f3b zas\u0142ug dla Ojczyzny \u201eDziewczyn\u201d rozstrzelanych w KL Ravensbr\u00fcck (Fot. 27), by\u0142y uczestniczkami polskiego ruchu oporu, \u017co\u0142nierzami Polskiej Armii Podziemnej. Skazane na \u015bmier\u0107 i rozstrzelane za s\u0142u\u017cb\u0119 Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c gr\u00f3b Marka Rzewuskiego, polskiego dziecka urodzonego w KL Ravensbr\u00fcck. Po prawej stronie grobu Marka Rzewuskiego istnia\u0142 jeszcze prawdopodobnie w roku 2009 nagrobek Patricka Hallien, ale z niewiadomych powod\u00f3w zosta\u0142 zlikwidowany. Gr\u00f3b Marka Rzewuskiego zosta\u0142 odnowiony przez IPN (Fot. 28).<\/p>\n
\u201eZofia Rzewuska zosta\u0142a uwi\u0119ziona w Ravensbr\u00fcck, otrzyma\u0142a numer obozowy 67602. Tam w strasznych obozowych warunkach. 8 grudnia 1944 r. o godz. 22.30 urodzi\u0142 si\u0119 jej syn Marek Rzewuski. Zofia Rzewuska z dzieckiem, razem z innymi matkami m.in. belgijk\u0105 Godelieve Hallien 10 stycznia 1945 r. zosta\u0142a zwolniona z obozu i trafi\u0142a do ci\u0119\u017ckiej pracy w tartaku w m. F\u00fcrstenberg ko\u0142o Ravensbr\u00fcck. Marek Rzewuski zmar\u0142 z g\u0142odu i wycie\u0144czenia dn. 19 kwietnia 1945 r. o godz. 17.30 tu\u017c przed ko\u0144cem tej strasznej wojny. Pani Godelieve Hallien straci\u0142a nie tylko syna Patricka, ale tak\u017ce m\u0119\u017ca Gilberta, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 w niemieckim obozie \u015bmierci w wieku 28 lat. Godelieve Hallien wraz z rodzicami Marka bra\u0142a czynny udzia\u0142 w staraniach o godne pochowanie dzieci, kt\u00f3re mia\u0142y le\u017ce\u0107 obok siebie. W latach 60. powsta\u0142 pomnik na grobie Marka Rzewuskiego (Fot. 29), w drugiej po\u0142owie lat 60. Zofia Rzewuska odwiedza\u0142a gr\u00f3b swojego syna\u201d.
Na cmentarzu komunalnym w F\u00fcrstenbergu\/Havel znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c masowy gr\u00f3b z urnami zawieraj\u0105cymi prochy kilkuset ofiar II wojny \u015bwiatowej (Fot. 30). Na pomniku jest zamieszczona tablica z informacj\u0105, \u017ce s\u0105 to urny z prochami niemieckich przesiedle\u0144c\u00f3w i os\u00f3b zmar\u0142ych w F\u00fcrstenbergu po zako\u0144czeniu wojny. W tym grobie mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 prochy wi\u0119\u017ani\u00f3w zmar\u0142ych po wyzwoleniu obozu. Nigdy nie zosta\u0142a podj\u0119ta pr\u00f3ba wyja\u015bnienia tej kwestii.
Przedstawiciele zarz\u0105du cmentarza twierdz\u0105, \u017ce nie posiadaj\u0105 \u017cadnych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych poch\u00f3wku ofiar KL Ravensbr\u00fcck na tym cmentarzu, czego potwierdzeniem jest pismo z 1948 roku (Fot. 31).
Na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel znajdowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c gr\u00f3b robotnik\u00f3w przymusowych pochodz\u0105cych z Rosji, Francji i Polski. Pismo niemieckiej administracji z roku 1946 opisuje te groby jako zadbane miejsca poch\u00f3wku znajduj\u0105ce si\u0119 na kwaterze II w bloku B (Fot. 32). W tym czasie na grobach tych znajdowa\u0142y si\u0119 krzy\u017ce, niestety groby te, pomimo prawnej ochrony grob\u00f3w wojennych, zosta\u0142y zlikwidowane w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach. Do maja 1941 roku istnia\u0142a teoretycznie mo\u017cliwo\u015b\u0107 przes\u0142ania urny z prochami do okupowanej Polski, ale w przypadku polskich ofiar Ravensbr\u00fcck mog\u0142y to by\u0107 tylko pojedyncze przypadki.<\/p>\n
VII. Szcz\u0105tki pomordowanych wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck na innych cmentarzach<\/p>\n
Cmentarz Eberswalde
\u201eWypadk\u00f3w \u015bmiertelnych wobec tego by\u0142o b. niedu\u017co, przez ca\u0142y okres mego pobytu nie by\u0142o ich nawet 10-ciu. Pogrzeb os\u00f3b zmar\u0142ych odbywa\u0142 si\u0119 uroczy\u015bcie, zmar\u0142e uk\u0142adano do porz\u0105dnych trumien i wywo\u017cono karawanem z obozu na cmentarz katolicki, gdzie je grzebano\u201d.
Relacja \u015bwiadka: Hanusz Danuta, Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund<\/p>\n
Gr\u00fcneberg
\u201eW jesieni 1944 g\u0142o\u015bny by\u0142 w obozie wypadek z \u0141otyszk\u0105 kt\u00f3ra przez nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 nie wysz\u0142a na apel. Melcher poszczu\u0142a na ni\u0105 psa w bloku nie pytaj\u0105c o przyczyn\u0119 nieobecno\u015bci. Wiadomo nam by\u0142o, \u017ce pies przegryz\u0142 jej brzuch i w 1 czy 2 dni p\u00f3\u017aniej umar\u0142a w rewirze. Pochowana zosta\u0142a w pobli\u017cu obozu, nie przewieziona jak zwykle do Ravensbr\u00fcck\u201d.
Relacja \u015bwiadka: Maria Lasockia,: Polski Instytut \u0179r\u00f3d\u0142owy w Lund<\/p>\n
Cmentarz w Magdalence
W dniu 28 maja 1942 roku, w Lesie S\u0119koci\u0144skim Niemcy rozstrzelali Polak\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 15 wi\u0119\u017aniarek z Ravensbr\u00fcck, szcz\u0105tki pomordowanych pochowano w kwaterze wojennej na cmentarzu w Magdalence (Fot. 33).<\/p>\n
Cmentarz w Rostoku<\/p>\n
Na cmentarzu w Rostoku znajduje si\u0119 tablica pami\u0105tkowa na grobie 172 wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck zamordowanych w podobozie Barth (Fot. 34),<\/p>\n
Wnioski ko\u0144cowe<\/p>\n
Jest spraw\u0105 bardzo potrzebn\u0105 zorganizowanie konferencji naukowej dotycz\u0105cej niemieckich procedur post\u0119powania ze zw\u0142okami wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych na przestrzeni lat 1939-1945. Pozwoli to na ewentualne podj\u0119cie decyzji dotycz\u0105cych symbolicznego, ograniczonego do pojedynczych przypadk\u00f3w sprowadzenia proch\u00f3w polskich wi\u0119\u017ani\u00f3w do Ojczyzny oraz przeprowadzania poszukiwa\u0144 i ekshumacji zapomnianych, ukrytych grob\u00f3w.
Nale\u017cy w tej sprawie bezwzgl\u0119dnie doprowadzi\u0107 do efektywnej wsp\u00f3\u0142pracy polskich instytucji takich jak: Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytut Solidarno\u015bci i M\u0119stwa im. Witolda Pileckiego, Urz\u0105d do Spraw Kombatantow i Os\u00f3b Represjonowanych. Uregulowanie zakresu kompetencji w decyzjach dotycz\u0105cych polskich grob\u00f3w wojennych jest spraw\u0105 niezb\u0119dn\u0105 do uporz\u0105dkowania poszukiwa\u0144 grob\u00f3w i realizacji cel\u00f3w polskiej polityki historycznej w Republice Federalnej Niemiec.<\/p>\n
Pawe\u0142 Wo\u017aniak: tekst i materia\u0142 dokumentacyjny
(Adres: Lutzowplatz 3, 10785 Berlin; e-mail: pawel.wozniak@t-online.de Telefon:
+49 1795477400)<\/p>\n
Redakcja: El\u017cbieta Kuta
Berlin-Krak\u00f3w stycze\u0144 2026<\/p>\n
Dokumentacja Fotograficzna:
Fot. 1. Niemiecki cmentarz wojenny w Warszawie, tutaj znajduj\u0105 si\u0119 groby \u017co\u0142nierzy armii okupacyjnej, cz\u0119sto zbrodniarzy wojennych. Na granitowych p\u0142ytach znajduj\u0105 si\u0119 nazwiska poleg\u0142ych. Obok umieszczono \u2013 jako integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pomnika \u2013 krzy\u017c b\u0119d\u0105cy uniwersalnym symbolem cywilizacji europejskiej od ponad 1000 lat. Pa\u0144stwo niemieckie uznaje to za spraw\u0119 oczywist\u0105 na grobach swoich \u017co\u0142nierzy.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/whu.org.pl\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/kwatera-c5bcoc582nierzy-niemieckich-na-cmentarzu-pc3b3c582nocnym.jpg
Fot. 2. KL Sachsenhausen masowy gr\u00f3b, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 prochy tysi\u0119cy ofiar tego obozu (ew. r\u00f3wnie\u017c gen. Stefana \u201eGrota\u201d Roweckiego), widoczne po prawej stronie zdj\u0119cia betonowe kraw\u0119\u017cniki (ca.80 x10 cm.) z napisem \u201ePole grobowe z prochami ofiar KL Sachsenhausen\u201d nie s\u0105 zauwa\u017cone przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b zwiedzaj\u0105cych Muzeum.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 3. pismo w sprawie grob\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Karlsfeld. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 4. Groby wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych w Gardelegen.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/www.kz-gedenkstaette-neuengamme.de\/en\/history\/satellite-camps\/satellite-camps\/gardelegen-massacre-on-13-april-1945\/
Fot. 5. Cmentarz w Husum, groby wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu koncentracyjnego. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 6. Bergen Belsen, gr\u00f3b Kunegundy Paw\u0142owskiej, polskiej wi\u0119\u017aniarki.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/www.findagrave.com\/memorial\/287233048\/kunegunda-pawlowska
Fot. 7. Mogi\u0142a 97 wi\u0119\u017aniarek KL Ravensbr\u00fcck poza terenem cmentarza komunalnego w Neubrandenburgu.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/poznan.ipn.gov.pl\/pl7\/aktualnosci\/48865,Odsloniecie-tablicy-upamietniajacej-ofiary-podobozu-obozu-w-Ravensbrck-Neubrande.html
Fot. 8. Tablica pami\u0105tkowa (z pleksi) maj\u0105ca upami\u0119tni\u0107 45 polskich kobiet, wi\u0119\u017aniarek KL Ravensbr\u00fcck pochowanych na polu w pobli\u017cu cmentarza w Neubrandenburgu.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/archiwum.ipn.gov.pl\/pl\/upamietnianie\/biezaca-dzialalnosc-biu\/69109,Uroczystosc-odsloniecia-tablicy-upamietniajacej-Polki-45-wiezniarek-filii-KL-Rav.html
Fot. 9. Fragment aktu zgonu Canisi Mari Dagmar Driebeek wystawionego w roku 1947 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 10. Makieta planu obozu Neubrandenburg, numerem 24 oznaczony budynek rewiru. Z opracowania Arkadiusza Szlachetki \u201eDzielne Kobiety z Neubrandenburga\u201d za zgod\u0105 autora.
Fot. 11. Ravensbr\u00fcck – masowy gr\u00f3b ze zw\u0142okami wi\u0119\u017ani\u00f3w zmar\u0142ych w kwietniu i maju 1945 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 12. Zdj\u0119cie dokumentu administracji miasta Furstenberg\/Havel z 31.01.1952 z informacjami o pochowaniu w zbiorowym grobie zw\u0142ok 255 os\u00f3b doros\u0142ych i 28 dzieci. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Schemat 1. Plan z roku 1943, linia zielona, brzeg jeziora z roku 1943, linia niebieska, prawdopodobna, aktualna linia brzegowa jeziora Schwedtsee. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archive Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck
Fot. 13. Wsp\u00f3\u0142czesny obraz brzegu jeziora. Linia czerwona dzieli obszar \u2013 na prawo do roku 1943, na lewo teren zasypany w latach 1944-45. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 14. Miejsca potencjalnego poch\u00f3wku zw\u0142ok lub proch\u00f3w ofiar KL Ravensbr\u00fcck (zaznaczone \u017c\u00f3\u0142tym kolorem). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 15. Zdj\u0119cie wykonane w roku 1958 lub 1959, prace budowlane przy Muzeum Pami\u0119ci i Przestrogi Ravensbr\u00fcck, widoczny obszar to schody na brzegu jeziora, po prawej stronie teren zasypany prochami i \u015bmieciami w latach 1943-45.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck.
Fot. 16. Na zdj\u0119ciu po lewej stronie widoczne krematorium, mur obozowy i znicz\/ogie\u0144 pami\u0119ci. \u017br\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 17. Na zdj\u0119ciu widoczne krematorium i latryna jego obslugi po prawej stronie budynku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck.
Fot. 18. Na zdj\u0119ciu lini\u0105 czerwon\u0105 zaznaczone s\u0105 miejsca na terenie obozu, gdzie prawdopodobnie znajdowa\u0142y si\u0119 miejsca rozsypania proch\u00f3w ofiar. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck.
Fot. 19. Zw\u0142oki wi\u0119\u017aniarek KL Ravensb\u00fcck, zdj\u0119cie wykonane na pocz\u0105tku maja 1945 roku przez Czecha o nazwisku Jirka. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck.
Fot. 20. Prochy spalonych wi\u0119\u017ani\u00f3w KL Ravensbr\u00fcck, zdj\u0119cie wykonane po oswobodzeniu obozu, prawdopodobnie w maju 1945 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck.
Fot. 21. Pomnik Polskich Kobiet \u017bo\u0142nierzy Polskiej Armii Podziemnej w F\u00fcrstenbergu\/Havel. Pod \u015brodkowymi tablicami znajduje si\u0119 krypta z prochami ofiar egzekucji przeprowadzonych w KL Ravensbr\u00fcck. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 22. Ekshumacje proch\u00f3w, gr\u00f3b nr 211, w prawym dolnym naro\u017cniku widoczne szcz\u0105tki kostne jednej z ofiar egzekucji z wrze\u015bnia 1942 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 23. Szcz\u0105tki kostne wydobyte w miejscu gdzie by\u0142y ukryte urny z prochami ofiar zbiorowych egzekucji latem 1942 roku, cmentarz w F\u00fcrstenbergu\/Havel. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 24. Telegram z 8 maja 1940 roku skierowany do rodziny zmar\u0142ego wi\u0119\u017ania KL Sachsenhausen. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 25. Pracownicy IPN na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel w czasie prowadzonych bada\u0144 w 2023 roku.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Paw\u0142a Wo\u017aniaka.
Fot. 26. Aktualne poszukiwania w Polsce (za pomoc\u0105 koparki!!!) grob\u00f3w niemieckich \u017co\u0142nierzy na cmentarzu ewangelickim w Kie\u0142czynie (gm. Dzier\u017coni\u00f3w, woj. dolno\u015bl\u0105skie) przeprowadzane przez Pracowni\u0119 Bada\u0144 Historycznych i Archeologicznych Pomost.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/gazetawroclawska.pl\/szczatki-13-zolnierzy-przez-80-lat-lezaly-w-zapomnieniu-archeolodzy-odkryli-na-dolnym-slasku-kolejna-mogile-wojenna\/ar\/c1p2-28124277
Fot. 27. Zdj\u0119cia \u201eDziewczyn\u201d rozstrzelanych w KL Ravensbr\u00fcck, by\u0142y to uczestniczki polskiego ruchu oporu, \u017co\u0142nierze Polskiej Armii Podziemnej. \u0179r\u00f3d\u0142o: Mahn und Gedenkst\u00e4tte Ravensbr\u00fcck, bunkier, cela polska.
Fot. 28. Gr\u00f3b Marka Rzewuskiego na cmentarzu w F\u00fcrstenbergu\/Havel odnowiony przez IPN. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum rodziny Rzewuskich.
Fot. 29. Pomnik Marka Rzewuskiego powsta\u0142 w latach 60. XX w., cmentarz w F\u00fcrstenbergu\/Havel.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 30. Masowy gr\u00f3b z urnami zawieraj\u0105cymi prochy niemieckich przesiedle\u0144c\u00f3w i os\u00f3b zmar\u0142ych w F\u00fcrstenbergu po zako\u0144czeniu wojny, cmentarz w F\u00fcrstenbergu\/Havel. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 31. Pismo zarz\u0105du cmentarza w F\u00fcrstenbergu\/Havel z 1948 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 32. Pismo niemieckiej administracji z roku 1946 opisuj\u0105ce miejsca poch\u00f3wku rosyjskich, francuskich i polskich robotnik\u00f3w przymusowych, cmentarz w F\u00fcrstenbergu\/Havel. \u017br\u00f3d\u0142o: Arolsen Archives.
Fot. 33. Zbiorowa mogi\u0142a w Magdalence. \u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/mazowsze.szlaki.pttk.pl\/271-pttk-mazowsze-pomnik-ofiar-wojny
Fot. 34. Tablica pami\u0105tkowa na cmentarzu w Rostoku.
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/de.wikipedia.org.\/wiki\/Datei.Rostock_Neuer_Friedhof.Gedenkstein.Barth.jpg<\/p>\n\n\n\n