Szanowna Pani
Ambra Laurenzi
Prezydent Międzynarodowego Komitetu Ravensbrück
Comité International de Ravensbrück
10 rue Leroux, 75016 PARIS France
Kraków, dnia 30.08.2026
Dotyczy: godnego upamiętnienia więźniarek KL Ravensbrűck
Szanowna Pani Prezydent!
Jako prezes ogólnopolskiego Stowarzyszenie Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück uprzejmie proszę o przedstawienie na posiedzeniu Międzynarodowego Komitetu Ravensbrück w 2026 roku i podjęcie dyskusji nad sprawą godnego upamiętnienia więźniarek tego obozu.
W czasie uroczystości 81. rocznicy oswobodzenia obozu w maju 2026 r. mieliśmy okazję w tej sprawie rozmawiać z panią Prezydent w obecności dr Andrea Genest, Dyrektorki Memorial Ravensbrűck. Podczas tego wieczornego spotkania 2 maja 2026 r. przekazaliśmy opracowanie Pawła Woźniaka pt.: „Groby więźniów KL Ravensbrück po upływie 80 lat od zakończenia II wojny światowej – wstępne materiały do dyskusji”, które dotyczy problemu godnego upamiętnienia więźniarek, których prochy są rozrzucone w różnych miejscach tego obozu i podobozów (zał. nr 1 opracowanie Pawła Woźniaka).
Biorąc pod uwagę, że w czasie posiedzenia MKR obecni będą przedstawiciele różnych krajów, z których kobiety były wywiezione w latach 1939-1945 do KL Ravensbrűck, podjęcie takiej dyskusji jest jak najbardziej potrzebne, a nawet konieczne. W tej sprawie zwracałam się już do MKR w 2025 r., a dotyczyło to obszaru zielonego (trawnika) znajdującego się pomiędzy obozowym murem a brzegiem jeziora Schwedtsee, gdzie według historycznych przekazów znajdują się prochy więźniarek, o tym też świadczy tabliczka upamiętniająca więźniarki zamieszczona wśród trawy, ledwo widoczna, a na murawie młodzi, odwiedzający teren dawnego obozu, rozkładają koce jak na miejscu piknikowym.
Do dyskusji proponujemy następujące tematy:
- Mogiła w Neubrandenburgu – do niedawna bezimienny grób więźniarek tego podobozu
Zamordowane więźniarki KL Ravensbrück zostały wrzucone do dołu wykopanego na polu, na wzgórzu, poza terenem sąsiadującym z komunalnym cmentarzem, na którym spoczywają żołnierze niemieccy. W latach 70. XX w. na miejscu grobów władze miasta Neubrandenburg utworzyły miejsce pamięci – pomnik kobiety z dzieckiem i 15 granitowych krzyży. Nie była znana tożsamość i pochodzenie kobiet. W 2017 roku dr Harry Schultz w Archiwum w Lund odnalazł ręcznie spisaną przez Irene Pfitzner listę zmarłych więźniarek (43 Polski, 21 Francuzek, 6 Rosjanek, 5 Ukrainek, 3 Belgijki, 3 Włoszki, 1 Holenderka, 1 Niemka).
Do dyskusji: Dokonać ekshumacji wszystkich szczątków i przenieść do wspólnego grobu na cmentarz komunalny w Neubrandenburgu lub na cmentarz w Fűrstenbergu gdzie już jest mogiła/pomnik rozstrzelanych Polek. Zorganizować oficjalny pogrzeb tych ofiar z udziałem przedstawicieli państw, z których pochodziły więźniarki i przedstawicieli różnych wyznań/religii, aby godnie pochować szczątki jak tego dokonano w Fűrstenbergu w 2022 roku.
(dokumentacja miejsca Fot. 1 na końcu pisma).
- Masowe groby na terenie byłego KL Ravensbrück
2.1. Największy masowy grób (zwłoki 3286 więźniów odnalezione na terenie obozu lub zmarłych w pierwszych dniach wolności) znajduje się wzdłuż zewnętrznej części muru obozowego (obecnie zwanego Murem Narodów). Źródła historyczne wskazują, że został stworzony prawdopodobnie już po wyzwoleniu obozu przez oddziały Armii Czerwonej.
Oznakowanie tego miejsca jest prawie niewidoczne. Brak symboli religijnych charakterystycznych dla miejsc pochówku na cmentarzach różnych wyznań powoduje, że obramowanie tego grobu traktowane jest przez osoby zwiedzające jako miejsce do odpoczynku. Warto przypomnieć, że po zakończeniu II wojny światowej sprawą zupełnie oczywistą było oznaczenie grobów więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych symbolem krzyża, na co wskazuje np. relacja francuskiej więźniarki Germaine Tillion: „[……]Komendant Suhren wydał rozkaz aby wykopać wielki grób na terenie sąsiedniej wspólnoty i powiedział: Postawcie na nim krzyż, żeby to wyglądało porządnie” (relacja Germaine Tillion, Frauenkonzentrationslager Ravensbruck 2001 str. 266). (dokumentacja miejsca Fot. 2 na końcu pisma).
2.2. Jezioro Schwdtsee i teren nad brzegiem jeziora
Na podstawie relacji licznych świadków oraz dokumentów historycznych w jeziorze Schwedtsee znajdują się prochy większości więźniów zamordowanych w tym obozie. Faktem jest to, że prochy znajdują się na dnie jeziora z położenia linii brzegowej w roku 1943 i 44. Jednak już roku 2026 jest to trawnik o szerokości kilkudziesięciu metrów znajdujący się pomiędzy zbiorowym grobem i schodami na brzegu jeziora Schwedtsee. Wynika to z tego, że linia brzegowa jeziora uległa na przestrzeni okresu czasu między rokiem 1940 i 1960 poważnemu przesunięciu, wynikającemu z zasypywania jeziora właśnie prochami ofiar i śmieciami z funkcjonującego obozu oraz przebudowy Miejsca Pamięci i Przestrogi Ravensbruck (Fot. 3, Schemat 1; szczegóły w załączonym opracowaniu Pawła Woźniaka).
2.3. Cmentarz Fürstenberg / Havel – miejsca prochów więźniarek ciągle nieodnalezione
Na cmentarzu komunalnym w Fürstenbergu/Havel) znajdują się prochy więźniarek KL Ravensbrűck. Niektóre urny udało się w ciągu wielu lat, w toku prac archeologicznych odkopać, ofiary zidentyfikować – to 53 Polki rozstrzelane w czasie grupowej egzekucji w roku 1942. Państwowy pogrzeb prochów odbył się w 2022 roku i na miejscu mogiły Instytut Pamięci Narodowej ufundował pomnik. Miejsca pochówku kilkudziesięciu dalszych ofiar egzekucji na przestrzeni czasu od kwietnia 1942 do maja 1943 nie zostały odnalezione (np. urny z prochami tak znaczących kobiet ruchu oporu jak Grażyna i Apolonia Chrostowskie, Halina Krzemińska czy siostry Poborc).
Istnienie zbiorowego grobu z prochami ofiar obozu w Ravensbrück w pobliżu budynku krematorium potwierdzają relacje Wandy Szajnoka, a także zeznania Augusta Schmidta, palacza w krematorium miejskim w Fürstenbergu (relacje w załączonym opracowaniu Pawła Woźniaka).
„Zagubiona” mogiła Belga, Patricka Hallien, dziecka urodzonego i zmarłego w obozie w 1945r. Ten grób istniał jeszcze prawdopodobnie w roku 2009 obok grobu Marka Rzewuskiego, dziecka urodzonego i zmarłego w obozie, ale z niewiadomych powodów został zlikwidowany. Warto przypomnieć, że Godelieve Hallien, matka Patrika wraz z rodzicami Marka brała czynny udział w staraniach o godne pochowanie dzieci, które miały leżeć obok siebie Czas na przywrócenie pamięci o tym dziecku lub wyjaśnienie powodu zlikwidowania grobu. (Fot. 4, szczegóły w załączonym opracowaniu Pawła Woźniaka).
Do dyskusji:
- Powołanie międzynarodowego zespołu do odszukania dokumentów w archiwach, potwierdzających lokalizacje miejsc pochówków prochów więźniarek.
- Powołanie międzynarodowego zespołu archeologów do dokonania prac metodą odwiertów (na głębokość maksymalnie 2 metrów), potwierdzających obecność szczątków więźniarek w miejscach ustalonych na podstawie dokumentacji.
- Zorganizowanie godnych pogrzebów prochów/szczątków ofiar oraz upamiętnienie więźniarek tego obozu przez ufundowanie pomnika zamordowanych ofiar wszystkich narodowości z uwzględnieniem nazwisk, daty urodzenia i śmierci, narodowości (np. półkolistego muru wzorowanego na narodowym pomniku w Waszyngtonie „Vietnam Veterans Memoria”). Miejsce: brzeg jeziora Schwedtsee.
Od zakończenia wojny upłynęło 81 lat, jeżeli nie teraz, to kiedy będzie właściwy czas na poważne zajęcie się sprawą grobów tysięcy więźniarek KL Ravensbrűck i godnego Ich upamiętnienia pomnikiem, który będzie nie tylko Ich uhonorowaniem ale też przywróceniem Im tożsamości, a nie tylko podawaniem liczb – kobiet, dziewcząt, dzieci – zabitych, zamordowanych w tym obozie.
Prosimy o przedstawienie naszych wniosków/propozycji na posiedzeniu MKR w 2026 r., podjęcie dyskusji i przekazanie nam opinii/propozycji w przedstawionych sprawach
Z wyrazami szacunku.
W imieniu Zarządu.
Prof. dr hab. Elżbieta Kuta, prezes Stowarzyszenia (RWNOKR)
Załączniki:
- Opracowanie Pawła Woźniaka pt.: „Groby więźniów KL Ravensbrück po upływie 80 lat od zakończenia II wojny światowej
Do wiadomości:
Pani Hanny Nowakowskiej, Wiceprezydent MKR
Pani Jeanine Bochat, Sekretarz Generalnej MKR
Pani Andrea Genest, Dyrektorka Memorial Ravensbrűck
Opis załączonych fotografii
Fot. 1. Mogiła 97 więźniarek KL Ravensbrück poza terenem cmentarza komunalnego w Neubrandenburgu.
Źródło: https://poznan.ipn.gov.pl/pl7/aktualnosci/48865,Odsloniecie-tablicy-upamietniajacej-ofiary-podobozu-obozu-w-Ravensbrck-Neubrande.html
Fot. 2. Ravensbrück – masowy grób ze zwłokami więźniów zmarłych w kwietniu i maju 1945 roku. Źródło: Archiwum Pawła Woźniaka.
Fot. 3. Współczesny obraz brzegu jeziora. Linia czerwona dzieli obszar – na prawo do roku 1943, na lewo teren zasypany w latach 1944-45. Źródło: Archiwum Pawła Woźniaka.
Schemat 1. Plan z roku 1943, linia zielona, brzeg jeziora z roku 1943, linia niebieska, prawdopodobna, aktualna linia brzegowa jeziora Schwedtsee. Źródło: Archive Mahn und Gedenkstätte Ravensbrück
Fot. 4. Pomnik Marka Rzewuskiego powstał w latach 60. XX w., cmentarz w Fürstenbergu/Havel.
Źródło: Arolsen Archives.